Có, bản tóm tắt tin do AI viết có thể thiên lệch, dù máy không có quan điểm theo nghĩa con người. Thiên lệch không đến từ ý định mà từ cách máy chọn ý nào giữ, ý nào bỏ, chữ nào dùng, và từ dữ liệu nó đã học. Một bài báo nêu ý kiến của hai bên có thể bị tóm tắt thành bản chỉ còn tiếng nói của một bên, chỉ vì bên đó được nhắc nhiều hơn ở đầu bài.
Tin tốt là kiểu lệch này có quy luật, nên người đọc soi được và hỏi lại được. Bài này điểm sáu kiểu lệch hay gặp nhất khi nhờ AI tóm tắt tin, cách tự kiểm một bản tóm tắt trong vài phút, và những câu lệnh giúp máy giữ cân bằng hơn. Bài không chấm điểm chatbot nào; mọi ví dụ là tình huống giả định.
Thiên lệch của máy khác thiên vị của người thế nào
Khi nói một tờ báo hay một người viết thiên vị, ta thường nghĩ đến chủ ý: muốn bênh một bên, muốn dẫn dắt người đọc. Máy không có chủ ý kiểu đó, nhưng kết quả có thể giống hệt. Một mô hình ngôn ngữ học cách viết từ khối văn bản khổng lồ; những cách diễn đạt phổ biến trong dữ liệu sẽ được nó dùng nhiều hơn, những góc nhìn ít xuất hiện sẽ bị nó coi là phụ.
Khi tóm tắt, máy còn phải nén một bài dài thành vài câu. Mỗi lần nén là một lần chọn. Máy thường giữ những gì nằm ở đầu bài, những gì được lặp lại, những gì có số liệu cụ thể; nó dễ bỏ những đoạn ở cuối, những câu rào đón và những ý kiến phản bác ngắn. Nếu bài gốc đặt ý kiến phản bác ở cuối, như nhiều bản tin vẫn làm, bản tóm tắt có thể mất hẳn phía đó.
Ngoài ra, các hãng còn huấn luyện thêm để máy trả lời lịch sự, an toàn. Việc này đôi khi khiến bản tóm tắt làm mềm những chi tiết gay gắt, hoặc thêm câu cân bằng mà bài gốc không có. Như vậy thiên lệch có thể đi theo cả hai hướng: bỏ bớt một bên, hoặc tự thêm vào một sự cân bằng giả. Người đọc cần biết cả hai để không tin bản tóm tắt hơn tin bài gốc.
Sáu kiểu lệch hay gặp trong bản tóm tắt tin
Lệch vị trí. Ý ở đầu bài được giữ, ý ở cuối bài bị bỏ. Với tin viết theo kiểu kim tự tháp ngược thì ít sao, nhưng với phóng sự hay bài phân tích, phần quan trọng có khi nằm ở giữa hoặc cuối.
Lệch tiếng nói. Bài trích lời ba người, bản tóm tắt chỉ giữ lời người có chức danh cao nhất hoặc người được trích dài nhất. Người dân, người bị ảnh hưởng, bên phản bác thường là những tiếng nói bị cắt trước.
Lệch chữ. Bài gốc viết "đề xuất", bản tóm tắt viết "quyết định"; bài gốc viết "bị cáo buộc", bản tóm tắt viết thẳng như đã xảy ra. Một chữ đổi là cả mức độ chắc chắn đổi theo.
Lệch khung. Cùng một tin về giá cả có thể được tóm tắt theo khung "người tiêu dùng chịu thiệt" hoặc khung "doanh nghiệp gặp khó". Máy hay chọn khung phổ biến nhất trong dữ liệu nó học, không nhất thiết là khung của bài gốc.
Lệch cân bằng giả. Bài gốc chỉ ra một bên có bằng chứng mạnh, bên kia chỉ là ý kiến lẻ; bản tóm tắt lại trình bày hai bên ngang nhau, kiểu "có người cho rằng thế này, có người cho rằng thế kia". Người đọc lầm tưởng vấn đề đang tranh cãi ngang ngửa.
Lệch kiến thức nền. Máy tự thêm bối cảnh từ trí nhớ của nó vào bản tóm tắt mà không đánh dấu. Bối cảnh đó có thể cũ, có thể từ nước khác, và trộn vào khiến bạn tưởng bài báo nói vậy.
Tự soi một bản tóm tắt trong năm phút
Bạn không cần đọc lại toàn bộ bài gốc để biết bản tóm tắt có lệch không. Đặt bản tóm tắt cạnh bài gốc và trả lời năm câu hỏi trong bảng. Mỗi câu chỉ cần lướt một phần bài.
| Câu hỏi tự kiểm | Lướt chỗ nào trong bài gốc | Dấu hiệu bản tóm tắt bị lệch |
|---|---|---|
| Bài trích lời những ai? | Tìm các dấu ngoặc kép và chữ "cho biết", "nói" | Bản tóm tắt chỉ còn một người hoặc một phía |
| Mức độ chắc chắn là gì? | Các chữ "đề xuất", "dự kiến", "bị cáo buộc", "theo nguồn tin" | Bản tóm tắt viết như việc đã xong, đã xác định |
| Đoạn cuối nói gì? | Hai, ba đoạn cuối bài | Ý phản bác, ý chưa rõ ở cuối bài không xuất hiện |
| Con số có đủ đơn vị và mốc so sánh? | Câu chứa số liệu | Số bị bỏ mốc so sánh, phần trăm thành số tuyệt đối |
| Có ý nào bài gốc không hề nói? | So từng câu tóm tắt với bài | Bối cảnh, nhận định không tìm thấy trong bài |
Nếu dính từ hai dấu hiệu trở lên, đừng dùng bản tóm tắt đó để kể lại cho người khác. Hỏi lại máy theo cách ở mục sau, hoặc đơn giản là đọc bài gốc. Bản tóm tắt chỉ tiết kiệm thời gian khi nó đúng; bản lệch thì tốn thời gian hơn vì bạn phải sửa lại hiểu biết sai.
Câu lệnh giúp bản tóm tắt cân bằng hơn
Cách hỏi ảnh hưởng nhiều đến bản tóm tắt. Thay vì chỉ gõ "tóm tắt bài này", bạn có thể dùng những câu lệnh mẫu dưới đây, chép nguyên rồi dán bài báo vào sau.
- "Tóm tắt bài báo dưới đây trong sáu câu. Giữ đúng mức độ chắc chắn của bài gốc: chữ nào là đề xuất, dự kiến, cáo buộc thì giữ nguyên chữ đó. Không thêm thông tin ngoài bài."
- "Liệt kê tất cả những người hoặc bên được trích lời trong bài, mỗi bên một dòng: họ là ai, họ nói gì. Không bỏ bên nào, kể cả bên chỉ được trích một câu."
- "Bài này có phần nào là sự kiện, phần nào là nhận định của người viết hoặc người được phỏng vấn? Chia hai cột."
- "Những điểm nào trong bài còn chưa rõ hoặc chưa được xác nhận? Liệt kê đúng như bài viết, không suy đoán."
- "Viết lại bản tóm tắt vừa rồi, kiểm xem có câu nào không có trong bài gốc. Nếu có, đánh dấu câu đó."
Trước khi dán bài vào chatbot, kiểm xem bài có chứa thông tin riêng của ai không, ví dụ bài bạn chép từ nhóm nội bộ có tên đồng nghiệp hay số điện thoại. Xoá những phần đó trước khi gửi. Bài báo đăng công khai thì thường không có vấn đề này.
Ví dụ giả định: một bản tin, hai bản tóm tắt
Hình dung một bản tin giả định về việc một khu phố ở Cần Thơ dự kiến chuyển chợ tạm sang bãi đất mới. Bài gốc có bốn phần: thông báo của chính quyền phường về kế hoạch, lời một tiểu thương lo mất khách, lời một người dân ủng hộ vì đường thông thoáng hơn, và câu cuối cho biết phương án vẫn đang lấy ý kiến, chưa chốt ngày.
Bản tóm tắt thứ nhất viết: "Chợ sẽ được chuyển sang bãi đất mới để giảm ùn tắc, người dân ủng hộ." Bản này dính ba kiểu lệch cùng lúc: chữ "dự kiến" thành "sẽ", tiếng nói của tiểu thương biến mất, và câu "đang lấy ý kiến" ở cuối bài bị bỏ. Người đọc bản này có thể hiểu việc đã quyết xong.
Bản tóm tắt thứ hai, sau khi được yêu cầu giữ mức độ chắc chắn và liệt kê đủ các bên, viết: "Phường dự kiến chuyển chợ tạm sang bãi đất mới; phương án đang lấy ý kiến, chưa có ngày. Một tiểu thương lo mất khách, một người dân ủng hộ vì đường thông thoáng." Bản này dài hơn hai mươi chữ nhưng giữ đúng tinh thần bài gốc. Khác biệt giữa hai bản không nằm ở máy, mà ở câu lệnh và ở việc người đọc có đối chiếu hay không.
Tóm tắt nhiều bài cùng lúc: lệch dễ nhân lên
Một cách dùng ngày càng phổ biến là nhờ AI gom nhiều bài báo về cùng một vấn đề thành một bản tóm tắt chung. Cách này tiện, nhưng thiên lệch có thể nhân lên. Nếu trong năm bài có bốn bài từ những trang chép lại cùng một nguồn, bản tóm tắt sẽ coi góc nhìn đó là chủ đạo, dù thực chất chỉ là một tiếng nói được lặp bốn lần.
Máy cũng không biết bài nào là tin, bài nào là bình luận, bài nào là nội dung tài trợ nếu bạn không nói. Nó có thể trộn ý kiến của một bài bình luận vào phần "sự kiện" của bản tóm tắt chung. Vì vậy khi gom nhiều bài, bạn nên tự chọn nguồn trước: ưu tiên bài của các cơ quan báo chí được cấp phép, ghi rõ bài nào là bình luận, và yêu cầu máy ghi nguồn sau mỗi ý.
Một câu lệnh hữu ích cho trường hợp này: "Dưới đây là bốn bài về cùng một sự việc. Với mỗi ý trong bản tóm tắt, ghi bài nào nêu ý đó. Ý nào chỉ một bài nêu thì đánh dấu là chỉ một nguồn." Cách làm chi tiết khi so hai bài cùng sự việc có ở danh mục Đọc tin cùng trợ lý AI của trang.
Đừng để bản tóm tắt thay việc đọc bài gốc
Bản tóm tắt AI hữu ích nhất khi dùng để quyết định có đọc bài gốc hay không, và để nắm khung trước khi đọc. Nó kém hữu ích nhất khi thay hoàn toàn bài gốc với những tin có tranh cãi, có nhiều bên liên quan, có hậu quả với đời sống của bạn. Với những tin đó, chính chi tiết bị cắt mới là phần quan trọng.
Một thói quen nhỏ giúp giữ tỉnh táo: sau khi đọc bản tóm tắt, tự hỏi "ai không có mặt trong mấy câu này?". Nếu câu trả lời là người bị ảnh hưởng nhiều nhất, hoặc bên đang phản bác, thì đó là lúc bấm vào bài gốc. Bạn cũng có thể đọc bài gốc phần đầu và phần cuối, hai chỗ mà bản tóm tắt hay xử lý khác nhau nhất.
Cuối cùng, thiên lệch không chỉ nằm ở máy. Người đọc cũng có xu hướng tin bản tóm tắt hợp với điều mình nghĩ sẵn. Khi thấy một bản tóm tắt khiến mình gật gù ngay, đó cũng là lúc nên mở bài gốc. AI tóm tắt có thể sai và có thể lệch, nên luôn đối chiếu bài gốc trước khi kể lại hay chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
AI có quan điểm chính trị riêng khi tóm tắt tin không?
Máy không có niềm tin hay lợi ích như con người, nhưng cách nó chọn chữ và chọn ý phản ánh dữ liệu đã học và cách hãng huấn luyện. Vì vậy kết quả có thể nghiêng về một phía mà không ai chủ ý. Cách xử lý thực tế là yêu cầu máy giữ đủ các bên được trích lời và tự kiểm với bài gốc.
Tóm tắt bằng tiếng Việt và tiếng Anh có lệch khác nhau không?
Có thể khác. Khi bài gốc là tiếng Anh mà bạn yêu cầu tóm tắt bằng tiếng Việt, máy vừa dịch vừa nén, hai bước đều có thể làm mất sắc thái. Nếu đọc được, hãy so một vài câu quan trọng với bản gốc, đặc biệt là những câu có chữ chỉ mức độ chắc chắn.
Có nên yêu cầu AI tóm tắt trung lập hoàn toàn không?
Yêu cầu trung lập giúp máy tránh chữ gay gắt, nhưng có thể sinh ra cân bằng giả: trình bày hai bên ngang nhau trong khi bài gốc cho thấy một bên có bằng chứng mạnh hơn. Tốt hơn là yêu cầu giữ đúng mức độ chắc chắn và đúng tỉ lệ của bài gốc, không thêm, không bớt.
Bản tóm tắt ngắn hay dài thì ít lệch hơn?
Bản càng ngắn càng phải bỏ nhiều, nên nguy cơ mất một phía càng cao. Với tin có nhiều bên liên quan, một bản tóm tắt năm đến tám câu kèm danh sách người được trích lời thường cân hơn một câu duy nhất. Với tin đơn giản thì bản ngắn vẫn ổn.
Ứng dụng đọc tin tự tóm tắt có đáng tin hơn chatbot không?
Không thể nói chung. Cả hai đều dùng mô hình ngôn ngữ để nén nội dung và đều có thể lệch theo những kiểu đã nêu. Điểm khác là trong ứng dụng đọc tin, bạn thường không chỉnh được câu lệnh. Hãy đọc những bản tóm tắt đó như lời giới thiệu, rồi mở bài gốc khi tin quan trọng.
Làm sao biết bản tóm tắt đã tự thêm thông tin ngoài bài?
Yêu cầu máy ghi số đoạn hoặc trích câu gốc cho mỗi ý. Ý nào máy không chỉ ra được vị trí trong bài thì có khả năng đến từ trí nhớ của máy. Bạn cũng có thể tìm nhanh một từ khoá của ý đó trong bài gốc; không thấy thì coi như bài không nói.