Ảnh minh hoạ do AI vẽ trong bài tin là ảnh không chụp từ sự việc, được máy tạo ra từ một câu mô tả để làm đẹp hoặc làm "nóng" bài viết. Trên trang của cơ quan báo chí, loại ảnh này thường có chú thích rõ. Trên trang tin rác, nó hay được đặt ở vị trí ảnh đại diện, không ghi chú gì, khiến người đọc tưởng mình đang nhìn thấy hiện trường.
Ảnh có sức thuyết phục mạnh hơn chữ: người ta nhớ hình lâu hơn nhớ câu. Một tấm ảnh dựng cảnh hỗn loạn gắn vào một tin bình thường có thể làm bạn hiểu sự việc nghiêm trọng hơn nhiều so với thực tế. Bài này giúp bạn tách ảnh hiện trường khỏi ảnh dựng và đọc đúng vai trò của từng loại. Mọi ví dụ là ví dụ giả định.
Bốn loại ảnh bạn gặp trong một bài tin
Không phải ảnh nào không chụp tại hiện trường cũng là gian dối. Vấn đề nằm ở việc ảnh có được ghi đúng loại hay không. Bảng dưới phân biệt bốn loại hay gặp.
| Loại ảnh | Là gì | Cách ghi đúng | Điều bạn nên hiểu |
|---|---|---|---|
| Ảnh hiện trường | Chụp tại nơi, vào lúc sự việc xảy ra | Tên người chụp hoặc nguồn, thời gian | Có thể dùng để hiểu sự việc, vẫn có thể bị cắt khung |
| Ảnh tư liệu | Ảnh thật nhưng chụp vào lúc khác, nơi khác liên quan | Ghi "ảnh tư liệu" hoặc ghi rõ thời điểm | Không phải cảnh của sự việc đang nói |
| Ảnh kho, ảnh minh hoạ chụp | Ảnh chụp sẵn để dùng chung cho nhiều bài | Ghi "ảnh minh hoạ" | Chỉ gợi chủ đề, không nói gì về sự việc |
| Ảnh do AI tạo | Máy vẽ theo câu mô tả, không tồn tại ngoài đời | Ghi "ảnh minh hoạ tạo bằng AI" hoặc tương tự | Không phải bằng chứng gì cả, kể cả khi trông như ảnh chụp |
Bài tin có thể dùng hợp lệ cả bốn loại. Trang tin rác thì xoá ranh giới: ảnh AI đặt chỗ ảnh hiện trường, ảnh tư liệu từ nhiều năm trước không ghi ngày, ảnh kho người nước ngoài đặt dưới tin trong nước. Kỹ năng quan trọng nhất là luôn hỏi "ảnh này thuộc loại nào" trước khi để nó định hình cách bạn hiểu tin.
Vì sao trang tin rác thích ảnh AI
Lý do đầu tiên là chi phí và bản quyền. Ảnh hiện trường thuộc về người chụp hoặc cơ quan báo chí; lấy dùng không xin phép có thể bị khiếu nại. Ảnh kho chất lượng thường phải trả phí. Ảnh AI thì tạo ra trong vài giây, theo đúng từ khoá của bài, và trang rác tin rằng không ai đòi bản quyền.
Lý do thứ hai là ảnh AI có thể được "đặt hàng" để gây cảm xúc. Thay vì ảnh thật của một con đường ngập nửa bánh xe, câu lệnh có thể yêu cầu cảnh nước lũ cuồn cuộn, người dân hoảng hốt, trời đen kịt. Ảnh đó không mô tả sự việc nào, nhưng nó làm bài tin trông nghiêm trọng hơn, và ảnh nghiêm trọng thì được bấm nhiều hơn trên bảng tin.
Lý do thứ ba là ảnh AI giúp né việc bị phát hiện chép bài. Khi bài viết lại bằng máy và ảnh cũng do máy vẽ, công cụ tìm kiếm ngược hình ảnh không tìm ra ảnh gốc nào để chứng minh trang đã lấy nội dung của người khác. Với người đọc, điều đó nghĩa là tìm ngược ảnh không ra kết quả không có nghĩa ảnh là ảnh gốc độc quyền; có thể nó là ảnh máy vẽ chưa từng xuất hiện ở đâu.
Chi tiết lạ thường gặp ở ảnh AI trong bài tin
Chữ trên biển hiệu, áo, xe vô nghĩa. Ảnh AI hay có chữ méo, chữ không thuộc ngôn ngữ nào, hoặc chữ gần giống tiếng Việt nhưng sai dấu. Ảnh hiện trường ở Việt Nam thì biển hiệu đọc được.
Đồng phục và phương tiện không khớp thực tế. Đồng phục lực lượng chức năng, xe cứu thương, xe cứu hoả trong ảnh có màu sắc, kiểu dáng không giống của Việt Nam, vì máy học từ ảnh khắp thế giới.
Bàn tay, đám đông, vật thể bị nhoè. Người ở hậu cảnh tan vào nhau, bàn tay có số ngón lạ, vật thể dính vào nhau. Các mô hình mới làm tốt hơn, nên dấu hiệu này đang ít dần.
Ánh sáng quá đẹp cho một sự cố. Cảnh tai nạn hay thiên tai với ánh sáng như phim, bố cục cân đối hoàn hảo, màu sắc rực rỡ. Ảnh hiện trường thật thường lộn xộn, thiếu sáng, chụp vội.
Kiến trúc và cây cối lạ. Nhà cửa, đường phố trông chung chung như "một thành phố châu Á" mà không giống nơi nào cụ thể; cây cối không phải loại phổ biến ở vùng được nhắc trong tin.
Cùng một kiểu ảnh lặp lại khắp trang. Mở vài bài khác của trang, thấy ảnh nào cũng cùng phong cách, cùng tông màu, cùng kiểu bố cục là dấu hiệu chúng được sinh từ cùng một công cụ.
Năm câu hỏi trước khi tin một tấm ảnh trong tin
Không cần phân tích điểm ảnh. Năm câu hỏi dưới đây, hỏi theo thứ tự, giải quyết phần lớn trường hợp.
- Ảnh có chú thích không, và chú thích ghi loại ảnh gì? Không có chú thích dưới ảnh của một bài tin về sự việc nghiêm trọng là dấu hiệu đáng để ý.
- Ảnh có khớp nơi chốn được nhắc không? Nhìn biển số xe, biển hiệu, kiến trúc, cây cối, khí hậu.
- Ảnh có khớp thời điểm không? Mùa, thời tiết, trang phục, ánh sáng ngày hay đêm.
- Cùng sự việc, các cơ quan báo chí được cấp phép dùng ảnh gì? Nếu họ đều có ảnh hiện trường khác hẳn, ảnh bạn đang thấy nhiều khả năng là ảnh dựng hoặc ảnh lấy từ chỗ khác.
- Ảnh có đang làm sự việc nghiêm trọng hơn chữ trong bài không? Nếu bài nói "ảnh hưởng cục bộ" mà ảnh là cảnh tan hoang, tin chữ, đừng tin ảnh.
Có thể nhờ trợ lý AI có chức năng xem ảnh liệt kê các chi tiết bất thường, chỉ dùng ảnh đã đăng công khai và không đưa ảnh riêng có người thân, giấy tờ cá nhân vào; nhưng các mô hình cũng nhận định sai về ảnh, nhất là ảnh đã nén. AI tóm tắt và kiểm tin có thể sai — đối chiếu bài gốc và ảnh của nguồn chính thức. Với kỹ thuật tìm ngược hình ảnh chi tiết, trang AI Tra Cứu có hướng dẫn riêng.
Tác hại của ảnh dựng ngay cả khi tin là đúng
Có người lập luận rằng nếu chữ trong bài đúng thì ảnh minh hoạ thế nào cũng không sao. Thực tế không đơn giản như vậy. Ảnh dựng cài vào trí nhớ của người đọc một hình ảnh không tồn tại. Vài tuần sau, người ta không nhớ chữ trong bài, nhưng nhớ cảnh trong ảnh, và kể lại sự việc theo cảnh đó. Một sự cố nhỏ có thể thành "thảm hoạ" trong câu chuyện truyền miệng chỉ vì một tấm ảnh do máy vẽ.
Ảnh dựng còn gây thiệt cho những người thật trong sự việc. Một khu dân cư bị gắn ảnh tan hoang có thể khiến người thân ở xa lo lắng không cần thiết, khách hàng huỷ đơn, khách du lịch đổi kế hoạch. Một cơ sở bị gắn ảnh bẩn thỉu do máy vẽ có thể mất khách dù sự việc thật nhỏ hơn nhiều.
Cuối cùng, khi ảnh AI tràn ngập, người đọc bắt đầu nghi ngờ cả ảnh thật. Ảnh hiện trường đúng bị gạt đi với câu "chắc ảnh AI". Đây là cái giá dài hạn: không chỉ tin giả được tin, mà tin thật cũng bị nghi. Thói quen hỏi loại ảnh và tìm nguồn giúp bạn tránh cả hai chiều sai.
Khi chính bạn đăng tin kèm ảnh
Nếu bạn quản trị trang cửa hàng, nhóm khu phố hay viết bản tin nội bộ, dùng ảnh minh hoạ do AI tạo không có gì sai, miễn là ghi rõ. Một dòng chú thích đơn giản như "ảnh minh hoạ, tạo bằng công cụ AI" đủ để người đọc không nhầm. Tránh dùng ảnh AI cho tin về sự cố, tai nạn, thiên tai, vụ việc liên quan tới người cụ thể, vì ở những tin đó người đọc mặc định ảnh là hiện trường.
Nếu có ảnh thật nhưng chất lượng kém, ảnh thật vẫn tốt hơn ảnh đẹp do máy vẽ. Người đọc tin cần biết chuyện gì đã xảy ra, không cần ảnh đẹp. Nếu không có ảnh, đăng tin không ảnh cũng được; một khung màu trơn với tiêu đề còn trung thực hơn một cảnh dựng.
Khi dùng ảnh tư liệu, ghi thời điểm chụp. Khi cắt một phần ảnh, đừng cắt mất chi tiết làm thay đổi ý nghĩa. Những nguyên tắc này đơn giản nhưng là điều khác biệt giữa người đăng tin có trách nhiệm và trang tin rác. Danh mục về viết và chia sẻ tin có trách nhiệm của trang có hướng dẫn chi tiết hơn cho người quản trị.
Luyện mắt đọc ảnh trong tin với ba bài tập nhỏ
Nhận ra ảnh dựng là kỹ năng luyện được, và luyện cùng người thân càng nhanh. Ba bài tập dưới đây mỗi bài mất vài phút, làm được với bất kỳ bài tin nào trên điện thoại.
- Bài tập chú thích: mở năm bài tin bất kỳ của một cơ quan báo chí, chỉ đọc chú thích dưới ảnh, xếp mỗi ảnh vào một trong bốn loại ở bảng đầu bài. Sau vài lần, bạn sẽ tự động liếc chú thích mỗi khi thấy ảnh.
- Bài tập đặt cạnh nhau: chọn một sự việc được nhiều nơi đưa tin, mở ảnh đại diện của ba trang khác nhau. Trang nào dùng ảnh hiện trường, trang nào dùng ảnh tư liệu, trang nào dùng ảnh dựng? Trang dùng ảnh dựng thường cũng là trang có tiêu đề giật nhất.
- Bài tập che chữ: che tiêu đề và chỉ nhìn ảnh, đoán xem bài nói chuyện nghiêm trọng đến đâu. Sau đó đọc bài và so. Khoảng cách giữa cảm giác từ ảnh và nội dung bài là thước đo ảnh đã lái bạn bao xa.
- Với trẻ lớn trong nhà, biến bài tập thứ hai thành trò chơi tìm khác biệt; với ông bà, chỉ cần dạy thói quen đọc dòng chữ nhỏ dưới ảnh.
Mục đích không phải để thành chuyên gia phân tích ảnh, mà để có một phản xạ đơn giản: thấy ảnh mạnh thì nhìn xuống dòng chú thích trước khi để cảm xúc chạy theo.
Câu hỏi thường gặp
Báo chính thống có dùng ảnh do AI tạo không?
Một số cơ quan báo chí dùng ảnh hoặc hình hoạ do AI tạo cho bài phân tích, bài chuyên đề, thường kèm chú thích rõ. Cách dùng và quy định nội bộ khác nhau giữa các toà soạn. Điều đáng chú ý không phải là có dùng AI hay không, mà là có ghi rõ và có tránh dùng ở chỗ người đọc mặc định là ảnh thật hay không.
Làm sao chắc chắn một ảnh là do AI vẽ?
Thường không thể chắc chắn chỉ bằng mắt. Các dấu hiệu như chữ vô nghĩa, bàn tay lạ giúp nghi ngờ, nhưng mô hình mới đã sửa nhiều lỗi đó. Cách đáng tin hơn là tìm ảnh hiện trường của nguồn đáng tin về cùng sự việc và xem chú thích, thông tin nguồn gốc nếu có.
Tìm ngược ảnh không ra kết quả thì có phải ảnh gốc không?
Không nhất thiết. Ảnh do AI vẽ là ảnh mới, chưa xuất hiện ở đâu, nên tìm ngược thường không ra gì. Ảnh chụp riêng chưa đăng cũng vậy. Không có kết quả chỉ cho biết ảnh chưa được công cụ tìm thấy ở nơi khác, không nói ảnh thật hay giả.
Ảnh kho người nước ngoài trong tin trong nước có phải tin giả không?
Không nhất thiết, nếu được ghi là ảnh minh hoạ. Nhưng đó là dấu hiệu bài được làm vội hoặc trang không có ảnh thật. Đừng dựa vào ảnh để hiểu sự việc; đọc chữ và tìm thêm nguồn.
Có nên báo cáo bài dùng ảnh AI như ảnh thật không?
Nếu ảnh gây hiểu sai nghiêm trọng về một sự việc, như cảnh thiên tai hay tai nạn không có thật, bạn có thể dùng chức năng báo cáo của nền tảng với lý do thông tin sai lệch. Với ảnh minh hoạ chung chung không gây hại, chọn không xem nội dung từ nguồn đó là đủ.
Ảnh AI có bị pháp luật cấm dùng trong tin không?
Quy định về gắn nhãn và sử dụng nội dung do AI tạo đang được nhiều nước xây dựng và thay đổi nhanh. Nguyên tắc chung là không dùng nội dung gây hiểu nhầm về sự thật. Khi cần biết chính xác cho trường hợp cụ thể, đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý.