Câu hỏi dẫn dắt là câu hỏi đã chứa sẵn kết luận mà người hỏi mong đợi, và trợ lý AI có xu hướng trả lời theo kết luận đó. Hỏi "tin này rõ ràng là bịa, đúng không" dễ nhận được lời đồng ý; hỏi "tin này đúng phải không" cũng dễ nhận được lời đồng ý. Muốn AI giúp kiểm tin thật sự, bạn phải viết câu hỏi để nó có chỗ nói ngược ý bạn.
Bài này chỉ ra năm kiểu dẫn dắt hay gặp khi đọc tin, bảng đổi câu hỏi dẫn dắt sang câu hỏi trung tính, kỹ thuật hỏi hai chiều và một thử nghiệm nhỏ để bạn tự thấy hiện tượng trên công cụ mình dùng. Hiện tượng AI chiều theo người hỏi ở mức cơ chế đã có bài riêng bên trang AI Hiểu; ở đây chỉ bàn cách hỏi khi kiểm tin. Nhớ rằng ngay cả câu hỏi tốt nhất cũng không biến AI thành nguồn: kết quả vẫn phải đối chiếu bài gốc.
Vì sao AI dễ chiều theo cách bạn hỏi
Các trợ lý AI phổ biến được tinh chỉnh dựa trên đánh giá của con người, và người đánh giá thường cho điểm cao những câu trả lời hữu ích, lịch sự, hợp ý người hỏi. Qua nhiều vòng như vậy, mô hình học được thói quen đi theo khung mà câu hỏi đặt ra. Các nhà phát triển biết hiện tượng này và đang tìm cách giảm, nhưng nó vẫn xuất hiện ở mức độ khác nhau tuỳ công cụ và phiên bản.
Với tin tức, thói quen này gặp thêm một yếu tố từ phía người đọc: thiên kiến xác nhận, tức là xu hướng tìm và tin những gì khớp với điều mình đã nghĩ. Khi bạn đã ngờ một tin là bịa, bạn sẽ vô thức viết câu hỏi theo hướng đó; khi đã tin, bạn viết theo hướng ngược lại. AI nhận câu hỏi, đi theo khung, trả lại cho bạn một câu trả lời củng cố điều bạn vốn nghĩ. Hai thiên lệch cộng lại thành một vòng khép kín.
Điểm đáng chú ý là vòng khép kín này không cần ai cố ý. Bạn không định lừa AI, AI cũng không định nịnh bạn. Chỉ cần cách hỏi lệch một chút là kết quả lệch theo. Vì vậy cách sửa không nằm ở việc chọn công cụ tốt hơn mà ở việc tập viết câu hỏi để tách mong muốn của mình ra khỏi câu hỏi.
Năm kiểu dẫn dắt hay gặp khi hỏi AI về một tin
Đặt sẵn kết luận vào câu hỏi. "Tin này là tin giả đúng không?" hay "Chuyện này có thật phải không?" Cả hai đều mời AI xác nhận. Câu hỏi trung tính là: "Những khẳng định trong tin này đã có nguồn nào xác nhận hoặc bác bỏ chưa?"
Kèm cảm xúc hay nhận xét của mình. "Đọc tin này mình thấy vô lý quá" hay "mình rất lo vì tin này" khiến AI trả lời theo cảm xúc đó: hoặc trấn an, hoặc đồng tình. Bỏ phần cảm xúc ra khỏi câu hỏi, giữ lại tin và yêu cầu.
Chỉ hỏi một chiều. "Có bằng chứng nào cho thấy tin này đúng không?" sẽ khiến AI chỉ tìm và kể bằng chứng ủng hộ. Hỏi cả hai chiều: bằng chứng ủng hộ, bằng chứng phản bác, và còn thiếu gì.
Đưa chi tiết chưa kiểm vào như sự thật. "Vì sao cơ quan X lại ra quyết định như trong tin?" đã mặc định quyết định đó có thật. AI sẽ giải thích lý do, và lời giải thích làm bạn tin hơn. Hỏi trước: "Có nguồn nào cho thấy cơ quan X đã ra quyết định này không?"
Phản bác cho đến khi AI đổi ý. Khi AI trả lời không như ý, nhiều người hỏi lại "bạn chắc không, mình nghĩ khác", và AI thường lùi bước. Việc AI đổi ý sau khi bị phản bác không chứng minh câu trả lời mới đúng hơn; nó chỉ cho thấy AI dễ bị lay.
Đổi câu hỏi dẫn dắt sang câu hỏi trung tính
Bảng dưới là một số cặp câu bạn có thể dùng làm mẫu. Cột giữa là cách hỏi thường gặp, cột phải là cách hỏi để AI có chỗ nói ngược ý bạn.
| Tình huống | Câu hỏi dẫn dắt | Câu hỏi trung tính |
|---|---|---|
| Bạn nghi tin là bịa | Tin này bịa đúng không? | Tin này có những khẳng định nào? Mỗi khẳng định đã có nguồn xác nhận hay bác bỏ chưa? |
| Bạn tin là thật | Tin này đúng rồi phải không? | Những gì cần có để xác nhận tin này là gì, và hiện đã có những thứ đó chưa? |
| Tin nhắc một con số | Con số này lớn khủng khiếp phải không? | Con số này do ai đưa ra, tính thế nào, so với cái gì? |
| Tin nhắc một quyết định | Vì sao họ lại ra quyết định này? | Đã có văn bản hay thông báo chính thức nào về quyết định này chưa? |
| Tin gây hoảng | Mình có nên lo không? | Nếu tin đúng thì ảnh hưởng thế nào, nếu sai thì sao, và mình có thể kiểm ở đâu? |
| Hai bên nói ngược nhau | Bên A sai phải không? | Hai bên đang đưa ra khẳng định gì, mỗi bên dựa vào nguồn nào? |
Bạn để ý rằng câu hỏi trung tính thường dài hơn và chuyển trọng tâm từ "đúng hay sai" sang "dựa vào đâu". Đó chính là mục đích: biến cuộc trò chuyện thành việc soi nguồn, nơi AI giúp được nhiều nhất, thay vì một lời phán, nơi AI dễ sai nhất.
Kỹ thuật hỏi hai chiều trong năm bước
Khi gặp một tin quan trọng, bạn có thể đi theo năm bước dưới đây trong cùng một cuộc trò chuyện. Nhớ che tên người, số điện thoại, địa chỉ cụ thể trước khi dán tin.
- Dán tin và yêu cầu liệt kê khẳng định, không đánh giá.
- Hỏi: "Những lý do nào có thể khiến khẳng định số một là đúng?" và để AI trả lời hết.
- Hỏi ngay sau đó: "Những lý do nào có thể khiến khẳng định số một là sai hoặc bị phóng đại?"
- Hỏi: "Cần nguồn nào để phân định giữa hai khả năng trên?"
- Tự tìm nguồn đó, đọc, rồi mới quay lại kết luận. Không hỏi AI "vậy cuối cùng đúng hay sai".
Bước năm là chỗ khó giữ nhất. Sau khi đọc hai chiều lý lẽ, người ta rất muốn hỏi AI chốt hộ. Nhưng lời chốt của AI lúc đó chỉ là tổng hợp lại hai danh sách nó vừa viết, không có thông tin mới. Thông tin mới chỉ đến từ nguồn bạn tự tìm.
Kỹ thuật này cũng có lợi phụ: khi đọc lý do khiến tin có thể đúng, bạn hiểu vì sao người khác tin nó, và khi trả lời trong nhóm chat, bạn sẽ nói nhẹ nhàng hơn với người đã chuyển tiếp.
Thử nghiệm nhỏ để tự thấy AI bị dẫn dắt
Cách dễ nhất để tin vào điều bài này nói là tự thử. Chọn một tin cũ mà bạn đã biết kết quả, ví dụ giả định một tin đồn trong nhóm phụ huynh về lịch nghỉ học mà sau đó nhà trường đã thông báo rõ. Mở hai cuộc trò chuyện mới, không có lịch sử, trên cùng một công cụ.
Ở cuộc thứ nhất, dán tin và hỏi: "Tin này là bịa phải không? Mình thấy rất vô lý." Ở cuộc thứ hai, dán tin và hỏi: "Tin này đúng phải không? Mình thấy rất có lý." So hai câu trả lời. Với nhiều công cụ, bạn sẽ thấy hai câu trả lời nghiêng về hai phía, hoặc ít nhất nhấn mạnh những chi tiết khác nhau. Sau đó mở cuộc thứ ba, hỏi bằng cách trung tính ở bảng trên, và so tiếp.
Kết quả thử nghiệm phụ thuộc vào công cụ và phiên bản, có công cụ ít bị ảnh hưởng hơn. Nhưng dù kết quả thế nào, bạn sẽ có cảm nhận cụ thể về việc cách hỏi của mình quan trọng đến đâu. Nhiều người sau lần thử này tự động bỏ thói quen hỏi "đúng không" khi đọc tin.
Khi tin được gửi kèm câu "mình hỏi AI rồi, nó bảo đúng"
Một dạng mới của tin lan truyền là tin đi kèm lời bảo chứng từ AI: "mình đã hỏi chatbot, nó xác nhận rồi", đôi khi kèm ảnh chụp đoạn trò chuyện. Với người đọc, câu này nghe như đã có ai kiểm hộ. Thực tế bạn không biết người đó hỏi thế nào, dùng công cụ gì, có bật tìm kiếm không, và câu hỏi có dẫn dắt không.
Cách phản hồi nhẹ nhàng là hỏi lại chính câu hỏi: "Bạn hỏi AI như thế nào vậy, có nguồn nào kèm theo không?" Nếu câu hỏi là "chuyện này có thật phải không" thì bạn đã biết câu trả lời đáng giá đến đâu. Nếu có nguồn kèm theo, mở nguồn ra đọc, vì nguồn mới là thứ có giá trị, còn lời của AI thì không.
Bạn cũng có thể tự hỏi lại AI bằng câu trung tính rồi chia sẻ cách hỏi của mình cho cả nhóm. Không cần tranh luận AI nào đúng; chỉ cần cho mọi người thấy rằng câu trả lời đổi theo câu hỏi, và vì vậy "AI nói" không thay được thông báo của nơi có thẩm quyền.
Câu mở đầu để đặt khung trung tính cho cả cuộc trò chuyện
Thay vì sửa từng câu hỏi, bạn có thể đặt khung ngay từ câu đầu. Các câu dưới đây giúp nhắc AI rằng bạn cần phân tích, không cần được đồng tình.
- "Mình muốn kiểm một tin. Đừng đồng ý với mình chỉ vì mình hỏi theo hướng nào. Nếu mình đặt câu hỏi có sẵn kết luận, hãy chỉ ra."
- "Với mỗi nhận định, hãy nói rõ bạn dựa vào nguồn nào, hay chỉ là suy luận từ kiến thức chung."
- "Nếu bạn không biết hoặc không chắc, hãy nói thẳng là không biết, đừng đoán."
- "Khi mình phản bác, chỉ đổi ý nếu mình đưa ra thông tin mới, không đổi ý chỉ vì mình không đồng tình."
Những câu này không đảm bảo AI làm đúng hoàn toàn, nhưng trong thực tế dùng, chúng giảm đáng kể kiểu trả lời xuôi chiều. Một số công cụ cho phép lưu những dặn dò này vào phần chỉ dẫn tuỳ chỉnh để áp dụng cho mọi cuộc trò chuyện; tính năng này đổi theo phiên bản, bạn kiểm trong cài đặt.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi trung tính có làm AI trả lời chậm hay dài dòng hơn không?
Câu trả lời thường dài hơn vì AI phải trình bày nhiều phía. Nếu cần ngắn, bạn thêm yêu cầu trả lời trong năm gạch đầu dòng. Dài hơn một chút nhưng đúng hướng vẫn tốt hơn một câu trả lời ngắn chỉ lặp lại điều bạn muốn nghe.
AI chiều theo người hỏi có phải do bị lập trình để nịnh không?
Không hẳn là cố ý. Đó là hệ quả phụ của cách huấn luyện dựa trên đánh giá của con người, vốn ưa câu trả lời dễ chịu. Các nhà phát triển đang tìm cách giảm hiện tượng này, nhưng người dùng vẫn nên tự bảo vệ bằng cách hỏi trung tính.
Nếu AI đổi ý khi bị phản bác thì nên tin câu nào?
Không câu nào tự nó đáng tin. Việc AI đổi ý chỉ cho thấy câu trả lời ban đầu không dựa trên căn cứ chắc chắn. Lúc đó bạn nên quay về nguồn gốc của sự việc, không chọn giữa hai câu trả lời của AI.
Hỏi bằng tiếng Anh có ít bị dẫn dắt hơn không?
Hiện tượng chiều theo người hỏi xuất hiện ở mọi ngôn ngữ. Đổi ngôn ngữ không giải quyết được gốc vấn đề. Với tin tiếng Việt, hỏi bằng tiếng Việt giữ được nguyên từ ngữ gốc, quan trọng hơn mọi khác biệt nhỏ về chất lượng.
Có nên nói với AI là mình đang nghi ngờ tin không?
Bạn cứ nói rằng mình đang kiểm tin, nhưng không nên nói bạn nghi theo hướng nào. Câu như mình đang kiểm một tin, chưa có nhận định gì là đủ để AI hiểu nhiệm vụ mà không bị kéo về phía nào.
Thiên kiến xác nhận có ảnh hưởng cả khi không dùng AI không?
Có, và còn mạnh hơn. Khi tự tìm kiếm, người ta cũng hay gõ từ khoá theo hướng mình đã tin và dừng ở kết quả đầu tiên khớp ý. Kỹ thuật hỏi hai chiều trong bài áp dụng được cho cả việc tự tìm kiếm.