Để ông bà đọc tin trên điện thoại dễ chịu, con cháu chỉ cần làm bốn việc trong một buổi: phóng to chữ và bật chế độ đọc, bật tính năng đọc to văn bản, đặt sẵn hai ba nguồn tin quen ngay trên màn hình chính, và viết một tờ hướng dẫn bằng tay. Phần lớn khó khăn của người lớn tuổi với tin tức trên điện thoại không nằm ở nội dung mà ở chữ nhỏ, quảng cáo chen ngang và quá nhiều lối rẽ.
Bài này nói về chuyện cài đặt và thói quen đọc tin hằng ngày, không bàn chuyện ông bà gặp tin sai, vốn đã có nhiều tài liệu riêng. Tên mục cài đặt khác nhau tuỳ hãng điện thoại và phiên bản hệ điều hành, nên bài mô tả theo loại tính năng; khi làm, bạn tìm trong phần Cài đặt bằng các từ khoá gợi ý và kiểm lại trên máy cụ thể.
Ông bà gặp khó ở đâu khi đọc tin trên điện thoại
Quan sát một người ông bảy mươi tuổi đọc tin trên điện thoại, bạn sẽ thấy những trở ngại mà người trẻ không để ý. Chữ trong bài báo nhỏ, phải đeo kính lão rồi vẫn nheo mắt. Đang đọc thì quảng cáo nhảy ra, bấm nhầm vào là sang một trang lạ không biết cách quay lại. Ứng dụng có quá nhiều mục, mỗi lần cập nhật lại đổi chỗ. Video tự phát tiếng to giữa đêm.
Thói quen đọc tin của nhiều người lớn tuổi hình thành từ báo giấy, đài phát thanh và bản tin truyền hình: có giờ cố định, có trang cuối, không có quảng cáo bật lên. Điện thoại thì ngược lại. Khi thấy rối, nhiều ông bà chuyển sang chỉ xem những gì con cháu hay bạn bè gửi qua nhóm chat, nghĩa là nguồn tin của họ phụ thuộc vào người gửi.
Vì vậy mục tiêu cài đặt không phải là biến ông bà thành người dùng điện thoại thành thạo, mà là tạo một lối đi đơn giản, ít rẽ nhánh, gần với cách đọc báo quen thuộc: mở ra là thấy tờ báo quen, chữ đủ to, có thể nghe thay vì đọc, và biết cách quay về chỗ cũ khi bấm nhầm.
Chỉnh chữ và màn hình cho dễ đọc
Những thiết lập dưới đây có trên phần lớn điện thoại hiện nay, tên gọi khác nhau đôi chút. Tìm trong Cài đặt với các từ như "cỡ chữ", "hiển thị", "trợ năng".
- Cỡ chữ hệ thống. Tăng cỡ chữ lên mức ông bà đọc được không cần nheo mắt. Nhờ ông bà đọc thử một đoạn ở khoảng cách cầm máy quen thuộc để chọn mức.
- Thu phóng màn hình. Ngoài cỡ chữ còn có tuỳ chọn phóng to cả giao diện, làm các nút bấm to hơn, đỡ bấm nhầm.
- Chế độ đọc trong trình duyệt. Nhiều trình duyệt có chế độ đọc, bỏ quảng cáo và khung bên, chỉ giữ chữ và ảnh chính, cho phép chọn chữ to và nền dịu. Chỉ cho ông bà nút bật chế độ này.
- Độ sáng và chữ đậm. Bật chữ đậm, tăng độ tương phản nếu máy có. Tắt chế độ tự giảm độ sáng nếu nó làm màn hình tối đột ngột.
- Thời gian tắt màn hình. Kéo dài thời gian trước khi màn hình tự tắt để ông bà đọc chậm không bị gián đoạn.
- Tắt tự phát video. Trong cài đặt của ứng dụng mạng xã hội và trình duyệt, tắt tự động phát video, để tiếng không bất chợt vang lên.
Sau khi chỉnh, để ông bà dùng thử một hai ngày rồi hỏi lại. Có người thấy chữ quá to làm một màn hình chỉ còn vài dòng, phải cuộn mỏi tay; khi đó lùi lại một nấc.
Bật nghe đọc: biến bài báo thành bản tin đài
Với nhiều người lớn tuổi, nghe dễ chịu hơn đọc rất nhiều. Điện thoại và trình duyệt hiện nay thường có tính năng đọc to văn bản trên màn hình.
- Vào phần trợ năng của điện thoại, tìm tính năng đọc nội dung màn hình hoặc đọc phần được chọn. Bật lên và chọn giọng tiếng Việt nếu máy có sẵn.
- Chỉnh tốc độ đọc chậm hơn mặc định một chút. Giọng máy đọc nhanh và đều, người lớn tuổi dễ bị lỡ ý.
- Mở một bài báo ở chế độ đọc, thử tính năng đọc to. Kiểm xem giọng máy đọc tên riêng, số liệu, chữ viết tắt có sai không; nhắc ông bà rằng máy đôi khi đọc nhầm số và tên.
- Tìm cách bật nhanh nhất, ví dụ một nút tắt trên màn hình hay một thao tác vuốt, và tập cho ông bà ba bốn lần cho đến khi tự làm được.
- Nếu trang báo có sẵn bản âm thanh do người đọc, chỉ cho ông bà nút nghe đó; giọng người đọc thường dễ nghe hơn giọng máy.
Nếu nhà có loa thông minh hoặc trợ lý giọng nói, ông bà có thể hỏi bản tin bằng lời. Câu trả lời của trợ lý về tin tức đôi khi là bản tóm tắt do AI làm và có thể sai hoặc cũ; nhắc ông bà rằng chuyện quan trọng thì nghe bản tin chính thức hoặc hỏi lại con cháu.
Chọn sẵn nguồn tin và đặt lên màn hình chính
Hai ba nguồn là đủ. Chọn cùng ông bà một hoặc hai trang báo được cấp phép mà ông bà đã quen tên từ báo giấy hoặc truyền hình, cộng với trang tin của địa phương nơi ông bà sống. Nhiều lựa chọn hơn chỉ làm rối.
Đặt lối tắt, không chỉ cài ứng dụng. Tạo biểu tượng trên màn hình chính dẫn thẳng vào trang chủ của tờ báo. Đặt các biểu tượng này ở hàng đầu, cạnh nút gọi điện và tin nhắn, đúng chỗ ngón tay quen chạm.
Dọn những gì không cần. Chuyển các ứng dụng ông bà không dùng vào một thư mục riêng. Màn hình chính càng ít biểu tượng, càng ít bấm nhầm vào nơi lạ.
Tính cả đài và truyền hình. Nếu ông bà quen nghe đài buổi sáng, cài ứng dụng nghe đài trực tuyến của đài quen và đặt lối tắt. Thói quen cũ đã có giờ giấc sẵn, giữ nó còn tốt hơn tạo thói quen mới.
Ghi tên nguồn lên giấy. Viết tên các nguồn đã chọn lên tờ hướng dẫn, kèm câu dặn: tin quan trọng như đổi giờ khám, cắt điện, thời tiết xấu thì xem ở những nguồn này hoặc gọi hỏi con cháu.
Bớt quảng cáo, bớt lối rẽ và cách quay về
Quảng cáo trên trang tin là chỗ ông bà hay bấm nhầm nhất, và có những quảng cáo dẫn sang trang bán hàng, trang cài ứng dụng lạ. Chế độ đọc trong trình duyệt đã bớt phần lớn. Ngoài ra, một số trình duyệt có tuỳ chọn chặn cửa sổ bật lên; bật lên giúp ông bà ít gặp trang lạ hơn. Không cài thêm ứng dụng chặn quảng cáo không rõ nguồn gốc, vì chính chúng có thể là rủi ro.
Quan trọng không kém là dạy cách quay về. Chỉ cho ông bà một thao tác duy nhất để về màn hình chính, dù là nút hay động tác vuốt, và tập đến khi thành phản xạ. Câu dặn đơn giản: lạc ở đâu thì về màn hình chính rồi bấm lại vào biểu tượng tờ báo. Người lớn tuổi thường ngại dùng điện thoại vì sợ làm hỏng; biết chắc mình luôn quay về được giúp ông bà tự tin hơn nhiều.
Tắt thông báo của những ứng dụng không cần thiết. Thông báo liên tục từ mạng xã hội hay trò chơi khiến ông bà phải mở máy nhiều lần trong ngày mà không biết vì sao. Giữ thông báo cuộc gọi, tin nhắn và nhóm gia đình.
Giữ nhịp đọc tin quen thuộc của ông bà
Nhiều ông bà đã có nhịp đọc tin từ hàng chục năm: nghe đài lúc năm giờ sáng, đọc báo khi uống trà, xem thời sự buổi tối cùng cả nhà. Điện thoại nên phục vụ nhịp đó chứ không thay thế nó. Nếu ông bà quen đọc báo buổi sáng, đặt lối tắt tờ báo ngay cạnh chỗ ông bà để ấm trà, nhắc bật chế độ đọc. Nếu quen nghe đài, giữ chiếc đài cũ còn dùng tốt, điện thoại chỉ là đường dự phòng khi mất sóng hay đi xa.
Tránh biến điện thoại thành thứ ông bà mở cả ngày. Người lớn tuổi ở nhà nhiều, dễ cầm máy lướt tin khi buồn, và bảng tin vô tận không có điểm dừng như tờ báo giấy. Có thể gợi ý một giờ đọc tin chính trong ngày, tắt bớt thông báo, và đặt chế độ nghỉ ban đêm để điện thoại không rung khi ông bà đang ngủ.
Đọc tin cùng nhau cũng là một cách giữ nhịp. Bữa cơm cuối tuần, con cháu kể vài chuyện đọc được, ông bà kể chuyện mình nghe trên đài. Qua đó tin tức trở thành chuyện trò chứ không phải thứ mỗi người lướt một mình, và bạn sớm nhận ra nếu ông bà đang bận lòng vì một tin nào đó.
Tờ hướng dẫn bằng tay và buổi trò chuyện mỗi tuần
Một tờ giấy khổ nhỏ, chữ to, viết tay, dán gần chỗ ông bà hay ngồi, có tác dụng hơn nhiều lần hướng dẫn bằng lời. Ghi ba mục: cách mở tờ báo quen, cách bật nghe đọc, cách quay về màn hình chính. Mỗi mục một hai dòng, dùng chính tên gọi ông bà hay nói, ví dụ "bấm vào hình tờ báo màu xanh".
Nếu ở xa, gọi video và để ông bà tự làm trước camera trong khi bạn hướng dẫn, thay vì bạn làm hộ. Lần đầu sẽ chậm, nhưng ông bà nhớ lâu hơn. Đừng đổi cài đặt khi chưa nói trước; điện thoại thay đổi mà không báo là lý do khiến nhiều người lớn tuổi bỏ dùng.
Mỗi tuần dành vài phút hỏi ông bà đã đọc hay nghe được tin gì. Đây không phải để kiểm tra, mà là để trò chuyện, để ông bà thấy việc đọc tin có người chia sẻ. Qua đó bạn cũng biết cài đặt nào còn vướng, tin nào làm ông bà lo để giải thích thêm. Với những ông bà ở một mình, cuộc trò chuyện này còn quý hơn bất kỳ cài đặt nào.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không biết chữ hoặc mắt rất kém thì đọc tin thế nào?
Ưu tiên kênh nghe: đài phát thanh, bản tin truyền hình, bản âm thanh của bài báo hoặc tính năng đọc to. Có thể dạy ông bà một câu lệnh giọng nói duy nhất để mở đài quen. Tin quan trọng thì con cháu gọi điện báo trực tiếp.
Có nên cài ứng dụng đọc tin riêng cho ông bà không?
Nếu ứng dụng có chữ to, ít quảng cáo và ông bà dùng quen thì được. Nhưng nhiều ứng dụng tổng hợp tin có bảng tin vô tận và nhiều tin giật gân. Lối tắt vào trang chủ của tờ báo quen thường đơn giản và ổn định hơn.
Giọng máy đọc tin có đáng tin không?
Giọng máy chỉ đọc lại chữ trên màn hình, nên nội dung đúng hay sai phụ thuộc vào bài báo. Tuy vậy máy có thể đọc nhầm số, tên riêng và chữ viết tắt. Với con số quan trọng như giờ, ngày, số tiền, nên nhìn lại chữ hoặc hỏi con cháu.
Trợ lý giọng nói trả lời tin tức có dùng được không?
Dùng để nghe điểm tin chung thì tiện, nhưng câu trả lời có thể là bản tóm tắt do AI làm, đôi khi sai hoặc chưa cập nhật. Dặn ông bà rằng chuyện ảnh hưởng đến sức khoẻ, tiền bạc hay đi lại thì nghe nguồn chính thức hoặc gọi hỏi con cháu.
Ông bà cứ bấm nhầm quảng cáo thì xử lý sao?
Bật chế độ đọc trong trình duyệt và chặn cửa sổ bật lên, dọn bớt biểu tượng trên màn hình chính, và tập thật kỹ thao tác quay về. Nếu ông bà đã lỡ cài ứng dụng lạ, con cháu nên kiểm và gỡ giúp, rồi xem lại quyền cài đặt.
Có nên đưa ông bà vào nhiều nhóm tin trên mạng xã hội?
Không nên. Nhóm tin trên mạng xã hội nhiều bài không rõ nguồn, nhiều bình luận gây lo lắng và thông báo liên tục. Một nhóm gia đình để con cháu chia sẻ tin cần biết thường hữu ích hơn nhiều nhóm tin công cộng.