Khi một bài đăng do AI soạn có thông tin sai, người hoặc tổ chức đã đăng bài vẫn là bên chịu trách nhiệm về nội dung đó; "do AI viết" không phải lý do để được miễn. Công cụ AI không phải chủ thể đứng tên bài đăng, và điều khoản sử dụng của các công cụ phổ biến thường nói rõ người dùng phải tự kiểm và tự chịu trách nhiệm khi dùng kết quả.
Bài này viết ở mức nguyên lý, theo quy định hiện hành của Việt Nam, cho người quản trị trang, nhóm, người làm truyền thông ở cửa hàng, công ty, tổ chức. Nó không thay tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể và không nêu mức phạt hay số điều luật. Nếu bạn đang gặp một khiếu nại hay yêu cầu cụ thể, hãy hỏi luật sư; bạn có thể đặt câu hỏi cho luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com). AI soạn tin có thể sai, nên trước khi đăng mọi chi tiết phải đối chiếu được với nguồn gốc.
Vì sao "do AI viết" không làm giảm trách nhiệm của người đăng
Về bản chất, AI ở đây đóng vai một công cụ soạn thảo, giống như trình soạn văn bản có gợi ý chữ, chỉ mạnh hơn nhiều. Người quyết định đăng, chọn nơi đăng, và để bài nằm trên trang của mình là người dùng công cụ. Pháp luật về thông tin trên mạng, về danh dự, uy tín, về quyền đối với hình ảnh đều nhìn vào hành vi đưa thông tin tới người khác và hậu quả của nó, không hỏi câu chữ do ai gõ.
Ở góc nhìn của người đọc, điều đó càng rõ. Người đọc nhóm cư dân không biết bài thông báo do quản trị tự viết hay do máy viết; họ biết bài nằm trên nhóm, do quản trị đăng. Khách hàng đọc fanpage cửa hàng thấy bài là tiếng nói của cửa hàng. Khi bài sai gây thiệt hại, họ tìm đến người đăng, không tìm đến hãng làm ra công cụ.
Điều này không có nghĩa là dùng AI để soạn tin là sai. Nó có nghĩa là việc kiểm phải đi kèm. Một quy trình kiểm rõ ràng vừa giảm khả năng sai, vừa là căn cứ cho thấy bạn đã làm phần việc hợp lý của mình nếu có chuyện xảy ra, dù không phải tấm khiên tuyệt đối.
Điều khoản của công cụ AI thường nói gì
Bạn nên dành mười phút đọc phần điều khoản sử dụng và chính sách nội dung của công cụ AI mình dùng thường xuyên, vì đó là thoả thuận giữa bạn và nhà cung cấp. Về nguyên lý, điều khoản của các công cụ phổ biến thường có vài điểm chung: kết quả do mô hình tạo ra có thể không chính xác; người dùng phải đánh giá kết quả trước khi sử dụng, nhất là cho mục đích có ảnh hưởng tới người khác; người dùng không được dùng công cụ để tạo nội dung lừa dối, xâm phạm quyền của người khác. Chi tiết khác nhau giữa các hãng và thay đổi theo thời gian, nên hãy đọc bản hiện hành.
Điều khoản thường cũng nói rõ giới hạn trách nhiệm của nhà cung cấp. Đọc kỹ sẽ thấy gánh nặng kiểm tra được đặt về phía người dùng. Đây không phải chuyện hãng nào tốt hay xấu, mà là cách các công cụ đa năng vận hành: nhà cung cấp không biết bạn sẽ dùng câu trả lời để làm gì, nên không thể bảo đảm nó đúng cho mục đích của bạn.
Với tổ chức, còn một lớp nữa là quy định nội bộ về dùng AI. Nếu công ty bạn đã có quy định, nhân viên đăng tin sai do AI soạn mà bỏ qua bước duyệt có thể bị xử lý theo quy định nội bộ, độc lập với chuyện pháp luật bên ngoài.
Các lớp trách nhiệm có thể phát sinh, ở mức nguyên lý
Bảng dưới không phải danh mục đầy đủ và không nêu chế tài cụ thể. Nó giúp bạn hình dung một bài đăng sai có thể dẫn tới những loại hệ quả nào, để đánh giá mức thận trọng cần có.
| Lớp trách nhiệm | Thường gắn với tình huống nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hành chính | Đăng, chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng; vi phạm quy định về cung cấp thông tin | Theo quy định xử phạt hiện hành; mức độ và thẩm quyền xem văn bản đang có hiệu lực |
| Dân sự | Thông tin sai làm ảnh hưởng danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác hoặc uy tín kinh doanh của tổ chức; dùng hình ảnh cá nhân không được phép | Người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu gỡ, cải chính, xin lỗi, bồi thường |
| Hình sự | Trường hợp nghiêm trọng theo luật định | Ranh giới do cơ quan có thẩm quyền xác định; không tự suy đoán |
| Nội bộ tổ chức | Nhân viên đăng trên kênh chính thức trái quy trình | Theo nội quy, quy định dùng AI của tổ chức |
| Theo nền tảng | Nội dung vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng của mạng xã hội | Bài bị gỡ, trang bị hạn chế; tiêu chuẩn đổi theo thời gian |
Phần lớn bài đăng sai của trang cộng đồng không đi xa đến các lớp nặng, nhưng bạn không nên đặt cược vào điều đó. Mức độ hậu quả phụ thuộc vào nội dung sai là gì, ảnh hưởng tới ai, lan rộng đến đâu và bạn đã xử lý thế nào khi biết sai. Phần chi tiết về pháp luật xử lý tin sai thuộc phạm vi tư vấn của luật sư.
Bốn tình huống giả định để hình dung
Quản trị nhóm cư dân nhờ AI tóm tắt thông báo, AI đổi "dự kiến" thành "chính thức". Nhiều hộ làm theo một lịch chưa chốt. Vấn đề ở đây trước hết là trách nhiệm với cộng đồng và uy tín của người quản trị; quản trị là người đã chọn đăng bản tóm tắt mà không so với gốc. Cách xử lý đúng là đính chính ngay và rõ.
Fanpage cửa hàng dùng AI viết bài "tin ngành", máy bịa số liệu về một cơ sở cùng ngành. Khi bài nhắc tới một doanh nghiệp, cơ sở cụ thể với thông tin không có thật, rủi ro chuyển sang hướng ảnh hưởng uy tín kinh doanh của bên kia. Cửa hàng là bên đăng, không thể nói đó là ý của công cụ.
Nhân viên truyền thông đăng bài có câu trích của một chuyên gia có thật do AI tạo ra. Đặt lời vào miệng người thật là chỗ rất dễ dẫn tới khiếu nại. Một câu trích bịa, dù nghe hợp lý, vẫn là thông tin sai về người đó. Đây cũng là lỗi mà quy trình duyệt nội bộ lẽ ra phải chặn.
Trang tin cộng đồng đăng ảnh AI dựng như ảnh hiện trường một vụ việc. Người đọc tin là ảnh thật, ảnh lan rộng, có thể khiến một địa điểm hay một nhóm người bị hiểu sai. Ghi chú ảnh minh hoạ, hoặc không dùng ảnh dựng cho tin sự việc, là cách phòng tránh.
Năm việc giảm rủi ro khi dùng AI soạn tin
Các việc dưới đây không bảo đảm bạn không bao giờ sai, nhưng giảm mạnh khả năng sai và cho thấy bạn đã cẩn trọng.
- Không để AI viết về người thật, cơ sở cụ thể mà chưa có nguồn. Mọi chi tiết về một người hay một tổ chức được nêu tên phải truy được về nguồn công khai, đáng tin.
- So từng chi tiết với nguồn gốc trước khi đăng. Ngày, giờ, con số, tên, mức độ chắc chắn của câu. Lưu ảnh chụp hoặc bản lưu nguồn gốc cùng ngày đăng.
- Không chấp nhận lời trích do máy tạo. Chỉ dùng lời trích có trong nguồn gốc hoặc đã được người nói xác nhận.
- Phân quyền đăng. Ở tổ chức, người soạn và người duyệt nên là hai người với những bài chạm tới người thật, số liệu, chính sách.
- Có sẵn quy trình xử lý khi bị báo sai. Ai nhận phản ánh, trong bao lâu thì kiểm, gỡ hay đính chính thế nào. Phản ứng nhanh và đúng mức thường là yếu tố giảm hậu quả lớn nhất.
Việc lưu nguồn gốc cùng ngày đăng ở bước hai nghe thủ tục, nhưng khi có người hỏi vì sao bạn đăng như vậy, bản lưu cho thấy vào thời điểm đó nguồn gốc nói gì và bạn đã kiểm thế nào. Không có nó, bạn chỉ còn trí nhớ.
Tổ chức dùng AI cho kênh chính thức: những quy định nên có
Ai được dùng AI để soạn bài cho kênh nào. Fanpage, bản tin khách hàng, trang tin của tổ chức là tiếng nói chính thức. Ghi rõ những người được giao soạn bài và công cụ được dùng bằng tài khoản của tổ chức, thay vì để mỗi người dùng tài khoản cá nhân theo cách riêng.
Loại bài nào bắt buộc có người thứ hai duyệt. Bài nhắc tới người thật, tổ chức khác, số liệu, giá, chính sách, sức khoẻ, an toàn. Bài chúc mừng ngày lễ hay giới thiệu hoạt động thông thường có thể chỉ cần người soạn tự kiểm.
Dữ liệu nào không được đưa vào công cụ AI. Thông tin khách hàng, nhân viên, hợp đồng, kế hoạch chưa công bố. Quy định này bảo vệ cùng lúc dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh, và nên viết thành danh sách cụ thể thay vì câu chung chung.
Lưu vết thế nào. Mỗi bài đăng chính thức nên lưu bản nháp, nguồn đã dùng, người duyệt và thời điểm đăng. Khi có khiếu nại, tổ chức trả lời được bài đã qua những bước nào.
Ai xử lý khi có phản ánh sai. Chỉ định một đầu mối nhận phản ánh từ khách và từ bên ngoài, có quyền gỡ bài tạm thời trong khi kiểm. Thời gian phản hồi càng ngắn, thiệt hại càng nhỏ.
Khi nhận khiếu nại hoặc yêu cầu gỡ bài
Nếu một người hay một tổ chức liên hệ nói bài của bạn sai về họ, việc đầu tiên là bình tĩnh và lưu lại: lưu bài đăng, lưu tin nhắn hoặc thư khiếu nại, lưu nguồn gốc bạn đã dựa vào. Tiếp theo, kiểm lại nhanh nội dung bị phản ánh. Nếu thấy sai, gỡ phần sai hoặc sửa, đăng đính chính, và trả lời người khiếu nại rằng bạn đã làm gì. Thái độ hợp tác và hành động nhanh thường giải quyết được phần lớn trường hợp.
Nếu bạn cho rằng bài đúng, hoặc khiếu nại kèm theo yêu cầu bồi thường, đe doạ kiện, hay đến từ cơ quan có thẩm quyền, đó là lúc cần ý kiến của luật sư trước khi trả lời. Đừng tranh luận công khai trên bình luận, đừng xoá hết dấu vết, và đừng nhờ AI soạn thư phản hồi pháp lý rồi gửi đi mà không có người có chuyên môn đọc lại.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc mô tả tình huống, đã che thông tin cá nhân của người khác, và đặt câu hỏi cho luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com). Luật sư sẽ cho bạn biết tình huống của mình thuộc lớp trách nhiệm nào và nên phản hồi ra sao, điều mà một bài viết nguyên lý như thế này không thay được.
Câu hỏi thường gặp
Ghi "bài viết có sự hỗ trợ của AI" có giúp giảm trách nhiệm không?
Ghi chú đó là minh bạch với người đọc, nhưng không chuyển trách nhiệm sang công cụ. Người đăng vẫn chịu trách nhiệm về nội dung. Ghi chú nên đi kèm việc kiểm thật sự, không thay cho việc kiểm.
Chia sẻ lại một bài do trang khác dùng AI viết sai thì sao?
Người chia sẻ lại cũng góp phần đưa thông tin tới người khác. Mức độ trách nhiệm tuỳ tình huống và theo quy định hiện hành. Cách an toàn là không chia sẻ tin chưa kiểm được nguồn gốc, và gỡ ngay khi biết tin sai.
Hãng làm ra công cụ AI có phải chịu trách nhiệm gì không?
Quan hệ giữa bạn và hãng do điều khoản sử dụng điều chỉnh, và thường đặt việc kiểm kết quả về phía người dùng. Trách nhiệm của các nhà cung cấp AI là vấn đề pháp lý đang được nhiều nước bàn và điều chỉnh, nên không thể trông vào nó để miễn trách cho người đăng.
Thành viên nhóm đăng tin do AI viết sai thì quản trị có liên quan không?
Người đăng là người chịu trách nhiệm chính về nội dung của mình. Quản trị nhóm có vai trò quản lý không gian đó, nên khi biết có tin sai, việc gỡ hoặc ghim đính chính là điều hợp lý cần làm. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Nhân viên dùng AI đăng sai trên trang công ty thì ai chịu?
Với người bên ngoài, trang là tiếng nói của công ty, nên công ty thường là bên phải xử lý trước. Bên trong, việc nhân viên tuân thủ quy trình hay không là chuyện nội bộ theo nội quy. Vì vậy công ty nên có quy định dùng AI và quy trình duyệt bài rõ ràng.
Có cần gỡ bài ngay khi bị yêu cầu, kể cả khi thấy mình đúng?
Không bắt buộc gỡ chỉ vì bị yêu cầu, nhưng nên kiểm lại cẩn thận và cân nhắc rủi ro. Nếu không chắc, tạm ẩn bài trong khi hỏi ý kiến luật sư thường là lựa chọn thận trọng hơn là giữ nguyên rồi tranh luận.