AI gợi ý tiêu đề nhanh và nhiều, nhưng có xu hướng nói mạnh hơn thân bài: thêm chữ "sốc", biến "có thể" thành "sẽ", biến một ý kiến thành sự thật. Muốn dùng máy cho việc này, biên tập viên phải đưa ràng buộc rõ trong câu lệnh và kiểm từng phương án bằng một câu hỏi duy nhất: người chỉ đọc tít có hiểu đúng sự việc không?
Bài này dành cho biên tập viên, phóng viên tự đặt tít, người viết bản tin nội bộ ở công ty, trường học, và cả người đọc muốn hiểu vì sao cùng một sự việc mà mỗi nơi đặt tít một kiểu. Nội dung gồm tiêu chí của một tít tốt, vì sao máy hay quá tay, câu lệnh mẫu có ràng buộc, bảng kiểm trước khi xuất bản, và cách viết nhiều phiên bản tít cho trang chủ, mạng xã hội, công cụ tìm kiếm. Một điều không đổi: gợi ý của AI có thể sai lệch nội dung — luôn đặt tít cạnh thân bài để kiểm.
Một tiêu đề tốt phải làm được những gì
Nói đúng sự việc chính. Người đọc lướt trên điện thoại có khi chỉ đọc tít. Tít tốt là tít mà nếu người ta dừng ở đó, họ vẫn biết đúng điều gì đã xảy ra, không hiểu sai sang hướng khác.
Không nói nhiều hơn thân bài. Nếu bài viết "đề xuất", tít không được viết "quyết định". Nếu bài nói "một số hộ", tít không được viết "hàng loạt". Mọi chữ trong tít phải có chỗ dựa trong bài.
Có chủ thể và hành động rõ. Ai làm gì. Tít thiếu chủ thể, kiểu "Bất ngờ với quyết định mới", buộc người đọc nhấp vào mới biết, và đó chính là cơ chế của tít câu view.
Tách ý kiến khỏi sự thật. Khi tít là lời của một người, cần thấy rõ đó là lời của ai, bằng ngoặc kép hoặc tên người nói. Biến nhận định của một chuyên gia thành câu khẳng định không chủ ngữ là thổi phồng.
Đủ cụ thể để tìm thấy. Tít có địa danh, con số, tên văn bản giúp người tìm kiếm thấy đúng bài và giúp người đọc phân biệt với các bài cùng chủ đề. Nhưng cụ thể không có nghĩa là nhồi từ khoá.
Vì sao AI hay gợi ý tít quá tay
Mô hình ngôn ngữ học từ một lượng văn bản khổng lồ trên mạng, trong đó có rất nhiều tiêu đề được viết để lấy lượt nhấp. Khi được yêu cầu "viết tiêu đề hấp dẫn", máy tái tạo đúng những mẫu đó: câu hỏi lửng, từ cảm thán, lời hứa tiết lộ điều gì đó. Đó không phải máy cố ý giật gân; nó làm điều mà chữ "hấp dẫn" thường đi kèm trên mạng.
Lỗi thứ hai tinh vi hơn: máy rút gọn. Một câu dài với nhiều điều kiện, như "nếu được thông qua, đề xuất này sẽ áp dụng cho các hộ kinh doanh có doanh thu dưới một mức nhất định từ năm sau", khi ép vào mười lăm chữ sẽ dễ mất điều kiện, thành "Hộ kinh doanh sẽ được áp dụng quy định mới từ năm sau". Câu ngắn hơn, nghe chắc hơn, và sai.
Lỗi thứ ba là chọn sai ý chính. Máy thường lấy chi tiết gây cảm xúc mạnh nhất làm tít, trong khi ý chính của bài có thể là một con số khô khan nhưng quan trọng hơn. Biên tập viên phải là người quyết định bài này nói về điều gì, rồi mới nhờ máy tìm cách nói.
Câu lệnh mẫu có ràng buộc
Câu lệnh tốt cho việc đặt tít không dùng chữ "hấp dẫn" hay "thu hút". Nó mô tả rõ tiêu chí và yêu cầu máy tự chỉ ra chỗ dựa. Vài mẫu:
- "Dưới đây là một bài tin. Ý chính là: [viết một câu]. Gợi ý năm tiêu đề, mỗi tiêu đề không quá mười tám chữ, có chủ thể và hành động. Không dùng câu hỏi, không dùng từ cảm thán, không dùng từ sốc, bất ngờ, choáng. Với mỗi tiêu đề, trích câu trong bài làm chỗ dựa."
- "Kiểm tiêu đề sau so với bài: [tiêu đề]. Chỉ ra mọi chữ trong tiêu đề nói mạnh hơn, rộng hơn hoặc chắc chắn hơn thân bài. Đề xuất cách sửa giữ nguyên độ dài."
- "Bài này có lời của hai bên trái ngược nhau. Gợi ý ba tiêu đề không nghiêng về bên nào, nêu được rằng đang có tranh luận."
- "Viết lại tiêu đề sau cho người đọc lớn tuổi hiểu ngay: bỏ từ tiếng Anh, bỏ viết tắt, giữ nguyên nghĩa."
Đưa ý chính do bạn viết vào câu lệnh là bước quan trọng nhất. Nó buộc bạn quyết định trước bài nói gì, và buộc máy làm việc trong khuôn đó thay vì tự chọn chi tiết giật gân. Trước khi dán bài chưa đăng vào công cụ bên ngoài, kiểm quy định của tòa soạn về bản thảo chưa công bố.
Bảng kiểm tít trước khi xuất bản
Bảng dưới gồm sáu câu hỏi, đặt tít cạnh thân bài và trả lời từng câu. Các ví dụ là tình huống giả định.
| Câu hỏi kiểm | Ví dụ lỗi | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Động từ trong tít có khớp mức độ trong bài không? | Bài: "đề xuất tăng"; tít: "Tăng mạnh..." | Giữ đúng chữ đề xuất, dự thảo, xem xét |
| Phạm vi có bị nới không? | Bài: "ba phường"; tít: "Cả thành phố..." | Nêu đúng phạm vi hoặc dùng địa danh cụ thể |
| Ý kiến có được gắn tên không? | Tít khẳng định điều chỉ một chuyên gia nhận định | Thêm tên người nói hoặc dùng ngoặc kép |
| Con số có đúng đơn vị và kỳ so sánh không? | Tít "tăng gấp đôi" mà bài so với tháng thấp nhất năm | Nêu kỳ so sánh hoặc bỏ phép so |
| Người chỉ đọc tít có hiểu sai không? | Tít về một vụ án nêu tên người chưa bị kết tội như đã có tội | Dùng đúng tư cách tố tụng như trong bài |
| Tít có bỏ lửng để ép nhấp không? | Tít "Sự thật phía sau quyết định gây tranh cãi" | Nói thẳng sự việc là gì |
Sáu câu này cũng là cách tốt để nhờ AI soát: dán bảng vào câu lệnh và yêu cầu máy trả lời từng câu cho tít của bạn. Máy soát lỗi nói quá khá tốt khi được đưa tiêu chí rõ, tốt hơn nhiều so với khi được nhờ "viết tít hay".
Một sự việc, nhiều phiên bản tít cho nhiều nơi
Một bài báo hiện nay thường có ít nhất ba tít: tít trên trang, tít hiện trên công cụ tìm kiếm, và câu giới thiệu khi chia sẻ lên mạng xã hội. Mỗi nơi có độ dài và kiểu người đọc khác nhau. AI giúp được ở việc chuyển một tít gốc sang các khuôn khổ đó, miễn là tít gốc đã được duyệt.
Nguyên tắc là các phiên bản chỉ khác cách nói, không khác sự việc. Tít trên công cụ tìm kiếm có thể đưa địa danh lên đầu để người tìm thấy ngay; câu giới thiệu trên mạng xã hội có thể dài hơn, nêu thêm một chi tiết. Nhưng không phiên bản nào được nói mạnh hơn tít gốc. Nhiều trường hợp tít trên trang rất chuẩn mực, còn câu chia sẻ trên mạng xã hội lại bị viết theo kiểu câu view, và người đọc chỉ thấy câu sau.
Câu lệnh gợi ý: "Đây là tiêu đề đã duyệt và ý chính của bài. Viết một phiên bản cho kết quả tìm kiếm không quá sáu mươi ký tự, và một câu giới thiệu chia sẻ mạng xã hội không quá ba mươi chữ. Không thêm thông tin, không nói mạnh hơn tiêu đề đã duyệt." Biên tập viên duyệt cả hai phiên bản như duyệt tít chính.
Thử nghiệm tít và cái bẫy của chỉ số lượt nhấp
Một số tòa soạn chạy thử hai ba tít cho cùng một bài và giữ lại tít có nhiều lượt nhấp hơn. AI làm việc này dễ hơn vì sinh phương án nhanh. Cách làm này không sai, nhưng nếu thước đo duy nhất là lượt nhấp thì theo thời gian các tít thắng sẽ trôi dần về phía giật gân, vì giật gân thường được nhấp nhiều hơn trong ngắn hạn.
Cách giữ thăng bằng là chỉ đưa vào thử nghiệm những tít đã qua bảng kiểm ở trên. Thử nghiệm khi đó chỉ chọn giữa các cách nói đúng, không chọn giữa đúng và quá tay. Một số nơi còn đo thêm thời gian đọc hoặc tỷ lệ đọc hết bài: tít khiến người ta nhấp vào rồi thoát ra ngay là tít đã hứa điều bài không có.
Về lâu dài, người đọc nhớ tờ báo qua cảm giác bị lừa hay không bị lừa. Một tít câu view mang về vài nghìn lượt nhấp nhưng làm hao mòn lòng tin, thứ mà không chỉ số ngắn hạn nào đo được.
Với người viết bản tin nội bộ ở công ty hay trường học, bài học cũng tương tự ở quy mô nhỏ: một bản tin nội bộ có tít giật gân sẽ được mở nhiều trong tuần đầu, rồi bị bỏ qua khi nhân viên nhận ra nội dung bình thường. Tít rõ ràng, nói đúng điều cần biết, làm người ta quen mở bản tin vì tin rằng nó có ích.
Tít cho tin nhạy cảm: tai nạn, vụ án, người đã mất
Có những loại tin mà một chữ sai trong tít gây tổn thương thật cho người trong cuộc. Tin tai nạn, tin vụ án, tin về người tự tử, tin về trẻ em là các ví dụ. Ở đây, AI thường gợi ý những từ gây cảm xúc mạnh, mô tả chi tiết gây ám ảnh, hoặc nêu đặc điểm nhận dạng nạn nhân, vì đó là những gì phổ biến trong dữ liệu nó đã học.
Với nhóm tin này, nhiều tòa soạn có quy tắc riêng: không nêu phương thức tự tử trong tít, không nêu tên hay đặc điểm nhận dạng trẻ em là nạn nhân, dùng đúng tư cách tố tụng như "bị tạm giữ", "bị khởi tố", không gọi người chưa bị kết án là thủ phạm. Khi dùng AI, đưa thẳng các quy tắc đó vào câu lệnh, và tốt nhất là để người có kinh nghiệm tự đặt tít cho những bài này.
Một câu hỏi kiểm thêm cho tin nhạy cảm: nếu người thân của nạn nhân đọc tít này, họ có thấy bị xúc phạm không? Câu hỏi đó máy không trả lời thay được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để AI tự đặt tít cho tin tự động như thời tiết, giá cả không?
Với tin có khuôn cố định, AI có thể đặt tít theo mẫu, nhưng mẫu đó phải do người duyệt trước và có kiểm định kỳ. Rủi ro là khi dữ liệu đầu vào lỗi, tít sai sẽ lên trang ngay. Nên có bước người xem lại, ít nhất với những con số bất thường.
Tít dạng câu hỏi có phải luôn xấu không?
Không hẳn. Tít câu hỏi phù hợp khi bài thực sự trả lời câu hỏi đó, ví dụ bài giải thích. Nó trở thành câu view khi bài không có câu trả lời hoặc câu trả lời là không, trong khi tít gợi ý điều ngược lại. Nếu bài trả lời được, thường tít khẳng định vẫn rõ hơn.
AI có hiểu sắc thái tiếng Việt trong tít không?
Khá tốt ở mức chung, nhưng hay bỏ sót sắc thái của từ như "được cho là", "nghi", "tạm", vốn rất quan trọng trong tin pháp luật và tin sự cố. Máy cũng có thể dùng từ ngữ nghe như bản dịch. Biên tập viên vẫn phải đọc tít thành tiếng xem có tự nhiên không.
Tít có cần chứa từ khoá để lên công cụ tìm kiếm không?
Tít nên chứa những từ người đọc thực sự dùng để tìm sự việc đó, như địa danh, tên văn bản, tên sự kiện. Nhưng nhồi từ khoá làm tít khó đọc và giống trang tin rác. Ưu tiên tít rõ nghĩa; phiên bản cho công cụ tìm kiếm có thể sắp lại thứ tự từ.
Ai chịu trách nhiệm nếu tít do AI gợi ý gây hiểu lầm?
Biên tập viên duyệt tít và tòa soạn chịu trách nhiệm, như với mọi nội dung đã đăng. Việc tít được máy gợi ý không làm thay đổi trách nhiệm. Nếu tít gây hiểu lầm, cách đúng là sửa tít, ghi chú việc sửa theo quy chế đính chính của tòa soạn.
Sa pô có nên nhờ AI viết không?
Có thể nhờ máy rút gọn sa pô từ đoạn mở bài, nhưng áp cùng bảng kiểm như với tít: không nói mạnh hơn bài, có chủ thể, tách ý kiến khỏi sự thật. Sa pô thường là thứ được trích khi chia sẻ, nên lỗi ở đây lan đi cũng nhanh như lỗi ở tít.