Nếu bạn dùng ảnh do AI tạo để minh hoạ cho một bài đăng tin, hãy ghi rõ đó là ảnh minh hoạ do AI tạo ngay trên ảnh hoặc ngay dưới ảnh, không chỉ ở cuối bài. Với những tin về sự việc có thật đang diễn ra, về người thật hay địa điểm cụ thể, tốt nhất đừng dùng ảnh AI dù có ghi chú, vì người đọc mặc định ảnh trong tin là ảnh của sự việc.
Bài này dành cho người quản trị fanpage, nhóm cộng đồng, người viết bản tin nội bộ và cộng tác viên trang tin, những người hay cần một tấm hình cho bài đăng mà không có ảnh thật. Phần dưới giải thích vì sao ghi chú quan trọng, khi nào không nên dùng ảnh AI, ghi chú ở vị trí nào, câu chữ mẫu, cách đặt yêu cầu vẽ minh hoạ an toàn và cách xử lý khi người đọc vẫn tưởng là ảnh thật. Nội dung là nguyên lý; tính năng gắn nhãn của từng nền tảng thay đổi theo phiên bản, bạn nên kiểm cài đặt hiện hành. Hình do AI tạo có thể chứa chi tiết sai hoặc giống thật ngoài ý muốn, nên xem kỹ từng góc ảnh trước khi đăng.
Vì sao ảnh trong bài tin cần ghi rõ nguồn gốc
Trong một bài báo hay một bài đăng tin, người đọc có thói quen hiểu ảnh là bằng chứng: đây là hiện trường, đây là người được nhắc, đây là sự việc. Thói quen đó hình thành từ hàng chục năm báo ảnh. Khi một bài tin về chuyện ngập nước đi kèm tấm ảnh đường phố chìm trong nước, không ai nghĩ đó là tranh vẽ. Nếu tấm ảnh do AI tạo ra, dù vẽ rất giống thật, người đăng đã vô tình nói với người đọc một điều không đúng: rằng cảnh này đã xảy ra như vậy.
Vấn đề thứ hai là ảnh tách khỏi bài rất nhanh. Bạn có thể ghi rõ trong lời dẫn rằng ảnh chỉ để minh hoạ, nhưng người khác chỉ tải tấm ảnh về, hoặc chụp màn hình phần ảnh, rồi gửi đi kèm lời kể của họ. Khi đó lời giải thích của bạn đã ở lại phía sau. Ảnh minh hoạ AI không ghi chú trên chính tấm ảnh có thể trở thành "bằng chứng" cho một tin sai mà bạn không hề viết.
Thứ ba là niềm tin vào trang của bạn. Người đọc ngày càng tinh ý với ảnh do máy tạo. Khi họ phát hiện một trang dùng ảnh AI làm như ảnh thật mà không nói gì, họ bắt đầu nghi luôn những ảnh thật của trang. Ghi chú rõ ràng không làm bài đăng kém hấp dẫn; nó cho thấy trang của bạn phân biệt được đâu là minh hoạ, đâu là tư liệu.
Những loại tin không nên dùng ảnh AI, kể cả khi có ghi chú
Tin về sự việc có thật đang diễn ra. Thiên tai, tai nạn, cháy nổ, ùn tắc, sự cố hạ tầng. Ảnh dựng ở đây gần như chắc chắn bị hiểu là ảnh hiện trường. Không có ảnh thật thì đăng chữ, hoặc dùng ảnh tư liệu có ghi rõ thời gian, địa điểm chụp.
Tin có người thật được nêu tên. Ảnh AI vẽ một người giống người trong tin, hoặc vẽ cảnh người đó đang làm gì, là đặt vào miệng và vào tay người ta một hình ảnh không có thật. Điều này còn có thể đụng đến quyền của cá nhân đối với hình ảnh theo pháp luật dân sự.
Tin gắn với một cơ quan, cơ sở, địa điểm cụ thể. Ảnh vẽ "trụ sở", "bệnh viện", "trường học" trông giống một nơi có thật dễ khiến người đọc nhận nhầm, gây hiểu lầm cho chính cơ sở đó.
Tin liên quan đến trẻ em. Hình ảnh trẻ em do máy tạo trong bối cảnh tin tức, nhất là tin tiêu cực, nên tránh hẳn, vì vừa dễ gây hiểu lầm vừa nhạy cảm.
Ảnh vẽ theo ảnh báo chí có sẵn. Đưa ảnh của một bài báo vào AI để vẽ lại "cho khỏi bản quyền" vừa có thể xâm phạm quyền tác giả của bức ảnh gốc, vừa tạo ra một phiên bản hiện trường không có thật.
Ghi chú ở đâu: các vị trí và điểm mạnh yếu
Lý tưởng là ghi ở hai chỗ: một dòng ngắn ngay trên ảnh và một câu chú thích rõ hơn ngay dưới ảnh hoặc trong lời dẫn.
| Vị trí | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Chữ nhỏ ngay trên ảnh, ở góc | Đi theo ảnh khi bị tải về hoặc chụp lại | Có thể bị cắt mất nếu người khác cắt ảnh; cần đặt ở chỗ khó cắt mà không che nội dung |
| Chú thích ngay dưới ảnh | Rõ ràng, đúng thói quen đọc báo | Không đi theo ảnh khi ảnh bị tải riêng |
| Câu trong lời dẫn bài đăng | Giải thích được vì sao dùng minh hoạ | Người lướt nhanh có thể bỏ qua |
| Nhãn nội dung AI của nền tảng | Được nền tảng hiển thị thống nhất | Cách hiển thị và điều kiện gắn nhãn đổi theo phiên bản, không phải nền tảng nào cũng có |
| Ghi chú ở cuối bài dài | Có còn hơn không | Gần như không ai đọc tới, không nên là chỗ duy nhất |
Nếu chỉ chọn được một chỗ, chọn chữ trên ảnh. Đó là vị trí duy nhất đi theo tấm hình khi nó rời khỏi bài của bạn. Chữ cần đủ to để đọc được trên điện thoại, màu tương phản với nền, và không đặt ở mép sát viền vì đó là chỗ người ta hay cắt.
Câu chữ ghi chú mẫu
Câu ghi chú tốt ngắn, nói rõ ba điều: đây là hình minh hoạ, do AI tạo, không phải ảnh của sự việc. Dưới đây là vài mẫu tuỳ chỗ đặt.
- Chữ trên ảnh: "Ảnh minh hoạ do AI tạo".
- Chú thích dưới ảnh: "Hình minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh chụp sự việc được nhắc trong bài."
- Trong lời dẫn: "Trang không có ảnh thật của sự việc này; hình đi kèm là tranh minh hoạ do AI tạo để bạn dễ hình dung chủ đề."
- Với bản tin nội bộ: "Hình minh hoạ tạo bằng công cụ AI, không mô tả người hay sự kiện cụ thể nào của công ty."
- Với ảnh thật đã qua chỉnh sửa bằng AI, ví dụ làm sáng, xoá vật thừa: "Ảnh chụp thật, đã chỉnh sửa bằng công cụ AI (xoá chi tiết nền)." Nếu việc chỉnh sửa thay đổi nội dung của cảnh, đừng dùng trong bài tin.
Tránh những cách ghi mập mờ như "ảnh: internet", "ảnh mang tính chất minh hoạ" mà không nói là AI tạo. Cụm "minh hoạ" một mình không đủ, vì nhiều trang vẫn dùng chữ đó cho ảnh thật lấy từ nơi khác. Nói thẳng là AI tạo thì người đọc không phải đoán.
Đặt yêu cầu vẽ minh hoạ sao cho ít gây hiểu lầm
Nếu đã quyết định dùng hình do AI tạo, cách an toàn là yêu cầu những hình mang tính khái niệm, tượng trưng, nhìn qua là biết không phải ảnh chụp hiện trường. Ví dụ, với bài đăng về chuyện đọc tin trên điện thoại, một hình minh hoạ phong cách vẽ phẳng, bàn tay cầm điện thoại với màn hình trống, nền màu đơn giản, sẽ không bị ai nhầm là ảnh của một sự việc nào.
Nên tránh những yêu cầu kiểu "ảnh chụp chân thực cảnh…", "phong cách ảnh báo chí", "giống như ảnh phóng viên chụp", vì chính chúng làm hình trông như tư liệu. Nên tránh vẽ người có khuôn mặt rõ, vẽ biển hiệu, đồng phục, phương tiện có dấu hiệu của cơ quan cụ thể, vẽ địa danh nhận ra được. Phong cách tranh vẽ, đồ hoạ, biểu tượng thường hợp với bài đăng tin hơn ảnh giả chụp.
Một câu yêu cầu mẫu, viết theo giọng người hỏi xưng "mình": "Vẽ hình minh hoạ phong cách đồ hoạ phẳng, màu nhẹ, cho bài đăng về việc ghi nguồn khi chia sẻ tin. Không vẽ người rõ mặt, không có chữ, không giống ảnh chụp, không có biểu tượng của tổ chức nào." Sau khi có hình, xem kỹ xem máy có tự thêm chữ lạ, biểu tượng giống thật hay chi tiết gây hiểu lầm không trước khi dùng.
Nhãn của nền tảng và thông tin nguồn gốc nội dung
Một số nền tảng mạng xã hội có tuỳ chọn để người đăng tự khai báo nội dung do AI tạo, và có thể tự gắn nhãn khi phát hiện tệp mang thông tin nguồn gốc từ công cụ AI. Một số công cụ tạo ảnh cũng nhúng thông tin nguồn gốc hoặc thuỷ vân vô hình vào tệp. Về nguyên lý, đây là những lớp hỗ trợ tốt, nhưng chúng không thay cho ghi chú của bạn.
Lý do là các lớp này không ổn định: thông tin nhúng trong tệp có thể mất khi ảnh bị chụp màn hình, nén lại hay chỉnh sửa; nhãn của nền tảng chỉ hiện trên nền tảng đó, và mỗi nơi hiển thị một kiểu. Người đọc cũng không phải ai cũng để ý nhãn nhỏ ở góc bài. Vì vậy hãy coi nhãn của nền tảng là thêm, còn chữ trên ảnh và chú thích của bạn là chính.
Nếu nền tảng bạn dùng có ô khai báo nội dung AI, hãy dùng nó khi đăng hình do AI tạo. Cách tìm và tên gọi của tuỳ chọn này thay đổi theo phiên bản ứng dụng, nên bạn kiểm trong phần cài đặt bài đăng hoặc trung tâm trợ giúp của nền tảng ở thời điểm đăng.
Khi người đọc vẫn tưởng là ảnh thật
Đôi khi dù đã ghi chú, vẫn có người bình luận như thể ảnh là thật, hoặc ảnh đã được chia sẻ đi kèm một câu chuyện khác. Việc đầu tiên là trả lời ngay dưới bình luận đó, nhắc lại rằng hình là minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh sự việc. Nếu nhiều người nhầm, ghim một bình luận giải thích lên đầu, và cân nhắc thay hình bằng một hình ít giống thật hơn.
Nếu phát hiện ảnh minh hoạ của bạn đang lan ở nơi khác như ảnh hiện trường của một sự việc, hãy đăng một ghi chú rõ ràng trên trang của mình rằng hình đó do trang tạo để minh hoạ, ngày nào, cho bài nào. Ghi chú này giúp những người đang kiểm tin tìm ra nguồn gốc. Bạn không kiểm soát được người khác dùng ảnh thế nào, nhưng bạn có thể làm rõ phần của mình.
Rút kinh nghiệm cho lần sau: nếu một hình bị nhầm, có lẽ nó quá giống thật hoặc bài đăng chạm vào chủ đề quá thời sự. Chọn phong cách minh hoạ rõ ràng hơn, hoặc không dùng hình cho loại bài đó nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh minh hoạ AI cho bài đăng chia sẻ kiến thức chung có cần ghi chú không?
Nên ghi, dù rủi ro thấp hơn tin sự việc. Một dòng nhỏ "ảnh minh hoạ do AI tạo" không tốn gì mà giữ được thói quen minh bạch cho trang, và giúp người đọc quen phân biệt hình minh hoạ với tư liệu.
Ảnh thật nhưng dùng AI làm nét, tăng sáng có phải ghi chú không?
Chỉnh màu, độ sáng, độ nét ở mức thông thường giống như chỉnh ảnh truyền thống, thường không cần ghi. Nếu AI thêm, xoá hay thay đổi chi tiết trong cảnh, cần ghi rõ, và với ảnh dùng trong bài tin thì không nên thay đổi nội dung cảnh.
Dùng ảnh AI có vi phạm quy định gì không?
Tuỳ nội dung ảnh và cách dùng. Ảnh gây hiểu lầm về sự việc có thật, ảnh có hình người thật không được phép, ảnh vẽ theo tác phẩm của người khác có thể vướng các quy định về thông tin sai, quyền hình ảnh, quyền tác giả. Viết ở đây là nguyên lý; trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Có công cụ nào tự kiểm ảnh là do AI tạo hay không?
Có những công cụ dò, nhưng kết quả không chắc chắn và có thể sai cả hai chiều. Với người đăng tin, câu hỏi quan trọng hơn là chính bạn biết rõ nguồn gốc ảnh mình dùng. Không biết ảnh từ đâu ra thì đừng dùng trong bài tin.
Bản tin nội bộ dùng hình AI vẽ chân dung đồng nghiệp cho vui có sao không?
Nên hỏi ý người được vẽ trước, và ghi rõ là hình AI. Có người không thích hình mình bị máy vẽ lại. Tránh dùng ảnh chân dung thật của đồng nghiệp đưa vào công cụ AI khi chưa được đồng ý.