Giọng đọc AI giúp tòa soạn biến bài viết thành bản nghe nhanh và rẻ, phù hợp với tin ngắn, tin dịch vụ, bài dài cho người muốn nghe khi lái xe. Người dẫn ảo trên màn hình đi xa hơn một bước, và vì thế đặt ra nhiều câu hỏi hơn về quyền, về sự minh bạch và về lòng tin của khán giả.
Bài này nói về hai thứ từ góc tòa soạn: giọng đọc nhân tạo cho bản tin âm thanh, và người dẫn ảo cho bản tin hình. Nội dung gồm tòa soạn đang dùng vào việc gì, khác biệt giữa giọng tổng hợp và giọng nhân bản từ người thật, những lỗi đọc tin hay gặp, quy trình sản xuất có kiểm, lằn ranh nên giữ, và cách ghi chú. Phần nghe tin bằng giọng đọc AI từ phía người nghe có bài riêng ở danh mục đọc tin cùng trợ lý AI. Nhắc chung: giọng máy đọc sai được, nghe xong vẫn nên đối chiếu bài gốc khi tin quan trọng.
Tòa soạn đang dùng giọng máy vào việc gì
Phổ biến nhất là nút "nghe bài viết" trên trang báo điện tử: bài chữ được chuyển thành giọng nói tự động, người đọc bấm nghe khi không tiện nhìn màn hình. Việc này trước đây cần người đọc thu âm từng bài, nay làm tự động cho hàng trăm bài mỗi ngày. Chất lượng giọng đọc tiếng Việt đã cải thiện nhiều, tự nhiên hơn hẳn giọng máy đều đều của vài năm trước.
Thứ hai là bản tin âm thanh ngắn: tổng hợp tin buổi sáng, bản tin thời tiết, bản tin giao thông, được biên tập viên viết hoặc tổng hợp rồi cho giọng máy đọc. Thứ ba là bản tin hình với người dẫn ảo: một nhân vật dựng bằng máy đứng trước màn hình đọc tin, có cử động môi, nét mặt. Một số tòa soạn và đài trên thế giới đã thử nghiệm hình thức này, với phản ứng trái chiều từ khán giả.
Ngoài ra còn những ứng dụng ít thấy hơn: lồng tiếng Việt cho clip phỏng vấn nước ngoài, đọc lại lời nhân vật đã được dịch, làm bản tin cho người khiếm thị. Mỗi ứng dụng có mức rủi ro khác nhau, và quy tắc của tòa soạn nên phân biệt từng loại thay vì gom chung.
Giọng tổng hợp và giọng nhân bản: khác nhau ở quyền
Giọng tổng hợp chung. Là giọng do nhà cung cấp công cụ tạo ra, không gắn với một người cụ thể mà người nghe nhận ra được. Tòa soạn dùng theo điều khoản của dịch vụ. Rủi ro chủ yếu là chất lượng và việc ghi chú cho người nghe.
Giọng nhân bản từ người thật. Là giọng được tạo bằng cách cho máy học từ bản ghi giọng của một người cụ thể, thường là phát thanh viên của chính tòa soạn. Người nghe nhận ra đó là giọng của người ấy. Ở đây xuất hiện câu hỏi về quyền: người đó có đồng ý không, đồng ý cho những nội dung nào, trong bao lâu, khi nghỉ việc thì sao.
Thoả thuận phải viết rõ. Nếu tòa soạn muốn nhân bản giọng của phát thanh viên, cần thoả thuận bằng văn bản về phạm vi dùng, thời hạn, thù lao, quyền rút lại đồng ý, và cam kết không dùng giọng đó đọc nội dung người ấy phản đối. Các vấn đề pháp lý về quyền đối với giọng nói và hình ảnh cá nhân nên hỏi luật sư theo quy định hiện hành.
Không bao giờ nhân bản giọng người ngoài tòa soạn. Dùng giọng giống một nhân vật công chúng, một nhà báo nổi tiếng hay một quan chức mà không có sự đồng ý là vi phạm đạo đức nghề và có thể vi phạm pháp luật. Đây cũng chính là thủ đoạn của nhiều vụ lừa đảo bằng giọng nói giả, nên tòa soạn càng phải tránh xa.
Những lỗi đọc tin hay gặp của giọng máy
Giọng máy đọc đúng phần lớn câu chữ, nhưng tin tức có nhiều loại chữ khó. Các lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên đến mức nên có trong danh sách kiểm của người sản xuất.
- Con số và đơn vị: "1.500" đọc thành "một chấm năm trăm"; "15/8" đọc thành phân số thay vì ngày; "km2" đọc thành chữ cái và số rời rạc.
- Tên nước ngoài: tên người, tên thành phố, tên tổ chức nước ngoài bị đọc theo cách đánh vần tiếng Việt, đôi khi khó nhận ra.
- Viết tắt: các chữ viết tắt tên cơ quan, tổ chức bị đọc từng chữ cái hoặc đọc liền thành một từ vô nghĩa.
- Ngắt câu sai: câu dài có nhiều vế bị ngắt sai chỗ, làm đổi nghĩa hoặc khó hiểu, nhất là câu có trích dẫn lồng trong câu.
- Từ đa âm, đa nghĩa: một số từ đọc khác nhau theo nghĩa; máy chọn sai khi ngữ cảnh không rõ.
- Giọng điệu không hợp nội dung: tin buồn như tai nạn, mất mát được đọc bằng giọng tươi vui như tin quảng cáo, vì giọng được chọn cố định cho cả kênh.
Lỗi cuối cùng ít mang tính kỹ thuật nhưng gây phản cảm nhiều nhất. Tòa soạn nên chọn giọng trung tính cho tin, hoặc có giọng riêng cho tin buồn, hoặc không dùng giọng máy cho loại tin này.
Quy trình sản xuất bản tin âm thanh có kiểm
Với bản tin âm thanh do biên tập viên viết rồi cho máy đọc, quy trình gợi ý:
- Viết cho tai, không cho mắt: câu ngắn, ít số liệu dồn dập, viết số theo cách đọc nếu cần, giải thích viết tắt ngay lần đầu.
- Đánh dấu chỗ khó: tên riêng, số, viết tắt được đánh dấu để kiểm cách đọc. Nhiều công cụ cho phép chỉnh cách phát âm từng từ hoặc thêm ngắt nghỉ.
- Tạo bản đọc và nghe hết một lượt: người sản xuất nghe toàn bộ, không chỉ nghe đoạn đầu. Ghi lại mọi chỗ đọc sai.
- Sửa và tạo lại: sửa văn bản hoặc chỉnh phát âm, tạo lại đoạn lỗi, nghe lại.
- Người thứ hai nghe kiểm với tin quan trọng: tin có số liệu, tên người, thông tin cảnh báo cần người thứ hai nghe.
- Gắn ghi chú: đầu bản tin nêu rõ đây là giọng đọc nhân tạo.
Với nút "nghe bài viết" tự động cho mọi bài, không thể nghe kiểm từng bài. Khi đó tòa soạn nên có từ điển phát âm chung cho tên riêng, viết tắt hay gặp, cập nhật thường xuyên, và có cách cho người nghe báo lỗi.
Người dẫn ảo trên màn hình: lợi, hạn và lằn ranh
Lợi ích của người dẫn ảo khá rõ: sản xuất bản tin hình nhanh, không cần trường quay, có thể làm nhiều bản tin ngắn trong ngày, có thể dẫn bằng nhiều ngôn ngữ. Với tòa soạn nhỏ muốn có bản tin hình mà không đủ nhân lực, đây là lựa chọn hấp dẫn về chi phí.
Giới hạn cũng rõ. Người dẫn ảo không phỏng vấn được, không phản ứng được với tin nóng đang diễn biến, không tạo được sự gắn bó như một phát thanh viên mà khán giả quen mặt. Nhiều khán giả cảm thấy xa cách khi biết người đọc tin không có thật, và lòng tin vào bản tin có thể bị ảnh hưởng nếu họ phát hiện điều này mà không được báo trước.
Lằn ranh nên giữ: người dẫn ảo phải được giới thiệu rõ là nhân vật do máy tạo, không được thiết kế giống một người thật cụ thể mà không có sự đồng ý, không đọc những tin cần sự đồng cảm như tin tang thương, và không được dùng để "phỏng vấn" một nhân vật dựng lên. Nội dung người dẫn ảo đọc phải đi qua cùng quy trình biên tập như mọi bản tin khác.
Nội dung nào hợp giọng máy, nội dung nào không
Bảng dưới là gợi ý để tòa soạn phân loại. Mỗi nơi có thể chặt hơn tùy đối tượng khán giả.
| Loại nội dung | Giọng máy hoặc người dẫn ảo | Lý do |
|---|---|---|
| Tin thời tiết, giá cả, giao thông | Phù hợp | Nội dung khuôn mẫu, cập nhật thường xuyên, ít cảm xúc |
| Bản đọc của bài viết dài cho người muốn nghe | Phù hợp, có ghi chú | Thuận tiện cho người nghe, nội dung đã được biên tập |
| Tin sự cố, tai nạn, người mất | Không nên | Cần sự tôn trọng và đồng cảm mà giọng máy khó truyền tải |
| Bình luận, xã luận | Không nên | Ý kiến cần gắn với người chịu trách nhiệm có thật |
| Lời của nhân vật được phỏng vấn | Không, trừ khi dịch và ghi rõ | Dễ khiến người nghe tưởng là giọng thật của nhân vật |
| Tin cảnh báo khẩn cấp | Cân nhắc kỹ | Nhanh nhưng phải chắc đọc đúng; nên có người kiểm |
Nguyên tắc chung: càng nhiều cảm xúc và trách nhiệm cá nhân trong nội dung, càng nên để người thật đọc.
Ghi chú cho khán giả và cách nhận phản hồi
Ghi chú tốt cho bản tin dùng giọng máy là một câu ngắn, đặt ở chỗ người nghe chắc chắn gặp: ngay cạnh nút nghe trên trang, hoặc câu mở đầu của bản tin âm thanh. Ví dụ: "Bản tin được đọc bằng giọng nhân tạo, nội dung do biên tập viên tòa soạn biên soạn." Câu này cho biết hai điều người nghe cần biết: ai đọc và ai chịu trách nhiệm nội dung. Với người dẫn ảo, ghi chú nên xuất hiện trên màn hình trong suốt bản tin, không chỉ ở phần giới thiệu, vì nhiều người xem một đoạn cắt ra trên mạng xã hội.
Khi tạo ghi chú, tránh những cách nói làm mờ sự thật, như đặt tên người và chức danh cho người dẫn ảo khiến khán giả tưởng là nhân viên thật của tòa soạn. Một cái tên cho nhân vật ảo thì được, miễn luôn đi cùng chữ cho biết đó là nhân vật do máy tạo.
Tòa soạn cũng nên có kênh cho người nghe báo lỗi đọc sai: một nút nhỏ, một địa chỉ thư. Người nghe thường phát hiện lỗi phát âm tên riêng nhanh hơn người sản xuất, đặc biệt với tên địa danh ở quê họ. Mỗi lỗi được báo là một mục mới cho từ điển phát âm.
Câu hỏi thường gặp
Giọng đọc AI có cần ghi chú cho người nghe không?
Nên ghi chú, ở đầu bản tin hoặc ngay cạnh nút nghe. Người nghe có quyền biết đó là giọng máy, nhất là khi giọng đã tự nhiên đến mức khó phân biệt. Ghi chú cũng giúp người nghe hiểu nếu có chỗ đọc sai thì đó là lỗi của công cụ.
Phát thanh viên có nên đồng ý cho tòa soạn nhân bản giọng mình?
Đây là quyết định cá nhân. Nếu đồng ý, nên có thoả thuận bằng văn bản về phạm vi dùng, thời hạn, thù lao và quyền rút lại. Cần hỏi rõ điều gì xảy ra với giọng nhân bản khi nghỉ việc. Nên tham khảo ý kiến luật sư trước khi ký.
Người dẫn ảo có thay thế phát thanh viên không?
Người dẫn ảo phù hợp với một số loại bản tin khuôn mẫu, nhưng không làm được những việc cốt lõi của người dẫn chương trình như phỏng vấn, phản ứng với tin nóng, tạo sự tin cậy cá nhân. Nhiều tòa soạn dùng nó bổ sung cho những bản tin mà trước đây không đủ nhân lực để làm.
Làm sao để giọng máy đọc đúng tên riêng?
Dùng chức năng chỉnh phát âm của công cụ nếu có, hoặc viết tên theo cách đọc trong văn bản dành cho máy. Tòa soạn nên lập từ điển phát âm chung cho các tên hay gặp. Với tên mới, nghe kiểm trước khi phát.
Có nên dùng giọng máy đọc lời dịch của nhân vật nước ngoài?
Có thể, nếu ghi rõ đây là lời dịch được đọc bằng giọng máy, và không dùng giọng giả lập giống giọng của chính nhân vật. Giọng giống người thật nói ngôn ngữ khác dễ khiến người nghe tưởng nhân vật tự nói tiếng Việt.
Khán giả có phản ứng tốt với người dẫn ảo không?
Phản ứng trái chiều và phụ thuộc nhiều vào sự minh bạch. Khi được báo trước rõ ràng và người dẫn ảo chỉ đọc tin khuôn mẫu, nhiều người chấp nhận. Khi phát hiện ra sau, hoặc khi người dẫn ảo đọc tin nhạy cảm, phản ứng thường tiêu cực hơn.