Hỏi AI "người này là ai" ngay sau khi đọc một tin là thói quen tiện, nhưng đây là loại câu hỏi chatbot sai nhiều và sai nguy hiểm: nhầm chức vụ, dùng thông tin cũ, ghép tiểu sử của hai người trùng tên thành một. Với người nổi tiếng lâu năm, máy thường đúng phần cơ bản. Với người mới xuất hiện trên báo, như một cán bộ mới nhận chức, một doanh nhân trong vụ việc, một người dân được nhắc tên, máy hay đoán.
Cái hại không chỉ là bạn hiểu sai. Nếu thông tin sai về một người có thật bị chia sẻ, nó có thể làm tổn hại danh dự của họ. Bài này giải thích vì sao máy sai, những kiểu sai hay gặp, cách hỏi an toàn hơn, và vì sao có những câu hỏi về người khác không nên hỏi. Mọi ví dụ là tình huống giả định.
Vì sao chatbot hay sai khi nói về một người cụ thể
Mô hình ngôn ngữ học từ văn bản, không có cơ sở dữ liệu chính xác về từng người. Với một người được viết nhiều, như nhân vật lịch sử hay người nổi tiếng quốc tế, các chi tiết lặp lại nhiều lần nên máy nhớ khá ổn. Với một người chỉ xuất hiện trong vài bài, máy có rất ít thông tin, nhưng vẫn cố trả lời trôi chảy, nên nó lấp chỗ trống bằng những chi tiết có vẻ hợp lý.
Tên người Việt còn thêm một khó khăn: nhiều người trùng họ tên, nhất là với những họ phổ biến. Máy có thể ghép năm sinh của người này, quê quán của người khác, chức vụ của người thứ ba, thành một tiểu sử trông rất thuyết phục. Câu văn không có dấu hiệu nào cho thấy đó là ba người khác nhau.
Thứ ba là thời gian. Chức vụ, nơi công tác, tình trạng của một người thay đổi theo năm. Máy có thể trả lời bằng thông tin từ trước mốc dữ liệu huấn luyện, trong khi bài báo bạn vừa đọc nói về vị trí mới. Kể cả khi có tìm kiếm, máy có thể đọc bài cũ và bài mới rồi trộn lại.
Những kiểu sai hay gặp khi hỏi AI về người trong tin
Bảng dưới liệt kê những kiểu sai hay gặp và mức độ nguy hiểm nếu thông tin sai đó bị chia sẻ.
| Kiểu sai | Ví dụ giả định | Nguy cơ khi lan truyền |
|---|---|---|
| Chức vụ cũ | Máy nói người này là giám đốc sở, trong khi tin nói đã chuyển công tác | Hiểu sai trách nhiệm của ai trong sự việc |
| Ghép hai người trùng tên | Năm sinh, quê quán của người khác cùng tên | Người không liên quan bị gắn vào vụ việc |
| Bịa thành tích hoặc sai phạm | Máy kể người này từng nhận giải hoặc từng bị xử lý mà không có nguồn | Tổn hại danh dự, có thể có hậu quả pháp lý cho người chia sẻ |
| Nhầm vai trò trong vụ việc | Người làm chứng bị mô tả như người bị điều tra | Rất nghiêm trọng với người bị nhầm |
| Thêm thông tin riêng tư | Máy đoán gia đình, nơi ở, tài sản | Xâm phạm đời tư, dễ bị lợi dụng |
Hai dòng cuối là lý do bài này nhấn mạnh việc không chia sẻ thông tin về người cụ thể khi chưa có nguồn chính thức. Một câu sai về người có thật nguy hiểm hơn nhiều so với một câu sai về con số.
Cách hỏi an toàn hơn khi muốn biết về người trong tin
Nếu thật sự cần hiểu một người là ai để hiểu tin, hãy đi theo các bước dưới đây. Mục tiêu là hiểu vai trò của họ trong sự việc, không phải dựng tiểu sử.
- Bắt đầu từ chính bài báo. Đọc lại xem bài giới thiệu người đó thế nào: chức danh, nơi công tác, vai trò trong sự việc. Bài báo của cơ quan được cấp phép thường đã ghi đủ những gì cần.
- Nếu hỏi AI, dán bài và giới hạn phạm vi. Ví dụ: "Chỉ dựa vào bài dưới đây, người tên [tên] được giới thiệu với chức danh và vai trò gì? Không thêm thông tin ngoài bài."
- Muốn biết thêm, yêu cầu nguồn cho từng chi tiết. "Nêu những thông tin công khai về chức danh hiện tại của [tên, chức danh như trong bài], kèm nguồn và ngày đăng cho từng thông tin. Nếu không chắc là cùng một người, nói rõ."
- Đối chiếu với kênh chính thức. Với người giữ chức vụ trong cơ quan, tổ chức, trang chính thức của nơi đó thường công bố thông tin bổ nhiệm, phân công. Với doanh nghiệp, thông tin đăng ký doanh nghiệp được công khai theo quy định.
- Dừng ở vai trò trong sự việc. Bạn không cần biết người đó sinh năm nào, nhà ở đâu, gia đình ra sao để hiểu tin. Những câu hỏi đó không làm bạn hiểu tin hơn mà đẩy về phía tò mò đời tư.
Khi dán bài báo vào chatbot, bạn đang đưa thông tin công khai nên ít rủi ro. Nhưng đừng thêm vào câu hỏi những thông tin riêng bạn biết về người đó từ nơi khác, như số điện thoại, địa chỉ hay chuyện cá nhân.
Những câu hỏi về người khác không nên đặt cho AI
Hỏi về đời tư của người thường xuất hiện trong tin. Người dân được nhắc trong bài, như người làm chứng, người bị hại, người cung cấp thông tin, không phải người của công chúng. Tìm hiểu nơi ở, gia đình, tài khoản mạng xã hội của họ là xâm phạm đời tư, và có thể gây nguy hiểm cho họ.
Hỏi AI phán người đó có tội hay không. Một người bị điều tra hay bị khởi tố chưa phải người có tội. Máy không có thông tin của cơ quan tiến hành tố tụng; lời phán của nó chỉ là suy đoán. Cách đọc đúng các bước tố tụng trong tin vụ án có ở danh mục Đọc tin theo từng lĩnh vực.
Nhờ AI tìm tài khoản mạng xã hội của người trong tin. Việc này dễ dẫn tới nhầm người và dẫn tới những đợt bình luận tấn công người không liên quan. Nhiều chatbot cũng được thiết kế để từ chối kiểu yêu cầu này.
Nhờ AI viết bài bình luận về người đó. Một bài viết nặng lời dựa trên tiểu sử máy ghép, khi đăng lên, có thể khiến chính bạn chịu trách nhiệm về thông tin sai. Phần trách nhiệm khi đăng tin có ở danh mục Viết và chia sẻ tin có trách nhiệm.
Ví dụ giả định: một tên người, hai tiểu sử
Bạn đọc tin về một doanh nghiệp xây dựng ở Hưng Yên bị phạt vì chậm tiến độ, bài nhắc tên giám đốc. Bạn hỏi chatbot "người này là ai". Máy trả lời: người này sinh năm nọ, từng là cầu thủ bóng đá, từng bị xử lý trong một vụ khác. Câu trả lời trông chi tiết và tự tin.
Khi bạn yêu cầu nguồn cho từng chi tiết, máy không đưa được nguồn nào cho phần cầu thủ và phần từng bị xử lý, chỉ có nguồn cho chức danh giám đốc, trùng với bài báo bạn đọc. Rất có thể máy đã ghép thông tin của những người khác cùng tên. Nếu bạn chụp màn hình câu trả lời đầu tiên và gửi vào nhóm, một người không liên quan có thể bị gắn với một vụ việc họ không hề dính tới, còn người giám đốc bị gán thêm một quá khứ không có thật.
Bài học ở đây không phải là đừng bao giờ hỏi AI về người, mà là thông tin về người cụ thể cần nguồn cho từng chi tiết. Không có nguồn thì không dùng, càng không chia sẻ. AI tóm tắt và tra cứu đều có thể sai, nên luôn đối chiếu bài gốc và kênh chính thức.
Người của công chúng và người thường: hỏi tới đâu là vừa
Không phải ai xuất hiện trong tin cũng giống nhau. Người giữ chức vụ trong cơ quan nhà nước, lãnh đạo doanh nghiệp lớn, nghệ sĩ, vận động viên là người của công chúng: hoạt động công việc của họ là chuyện công chúng có quyền tìm hiểu, trong phạm vi vai trò đó. Hỏi AI về chức trách, quyết định đã công bố, phát biểu công khai của họ là câu hỏi hợp lý, miễn là bạn kiểm nguồn.
Người thường xuất hiện trong tin thì khác: một nhân chứng, một người bị hại, một chủ quán được phỏng vấn, một học sinh đạt giải. Họ chỉ có mặt trong một sự việc, và báo chí có trách nhiệm cân nhắc việc nêu danh tính họ. Người đọc cũng nên có chừng mực đó. Câu hỏi về họ nên dừng ở những gì bài báo đã nói.
Một phép thử đơn giản: thông tin bạn định hỏi có giúp hiểu sự việc hơn không. Chức vụ của người ký quyết định thì có; quê quán của người bị hại thì thường không. Nếu câu trả lời là không, đó là tò mò, và tò mò về người thật qua một cỗ máy hay bịa là con đường ngắn nhất dẫn tới tin đồn.
Khi chính bạn bị AI nói sai
Ngày càng có nhiều người phát hiện chatbot nói sai về chính mình: gán cho chức vụ không có, nhầm với người khác, thậm chí kể những chuyện không xảy ra. Nếu bạn gặp chuyện này, trước hết hãy lưu lại bằng chứng: ảnh chụp màn hình, ngày giờ, câu hỏi đã dùng.
Nhiều hãng có kênh phản hồi để báo nội dung sai hoặc yêu cầu liên quan đến dữ liệu cá nhân; cách gửi thay đổi theo từng dịch vụ, bạn nên kiểm trong phần trợ giúp của phiên bản hiện hành. Nếu thông tin sai đó đã bị ai đó đăng lên mạng và gây thiệt hại, đây trở thành câu hỏi pháp lý. Hãy hỏi luật sư, ví dụ trên AI Cố Vấn, thay vì tự tranh luận trên mạng.
Trải nghiệm này cũng là lời nhắc tốt: điều máy làm với tên bạn, nó cũng làm với tên người khác. Mỗi lần định chia sẻ một thông tin máy nói về ai đó, hãy tự hỏi mình có muốn bị nói sai như vậy không.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot có tìm kiếm web thì thông tin về người có chính xác hơn không?
Thường cập nhật hơn, nhưng vẫn có thể nhầm người trùng tên hoặc trộn bài cũ với bài mới. Máy cũng có thể lấy thông tin từ trang không đáng tin. Hãy yêu cầu nguồn cho từng chi tiết và mở nguồn ra đọc, đặc biệt với chức vụ và vai trò trong vụ việc.
Hỏi AI về người nổi tiếng thì có sao không?
Với thông tin công khai phổ biến như sự nghiệp, tác phẩm, máy thường đúng ở phần cơ bản. Nhưng tin mới về người nổi tiếng, nhất là tin đồn đời tư, máy dễ lặp lại tin đồn như sự thật. Phần đời tư của người nổi tiếng cũng không phải chỗ nên tìm hiểu qua chatbot.
Vì sao chatbot đôi khi từ chối trả lời về một người?
Nhiều hãng đặt quy tắc hạn chế trả lời về cá nhân không phải người của công chúng, hoặc về thông tin nhạy cảm như sức khoẻ, địa chỉ. Đó là thiết kế bảo vệ quyền riêng tư. Nếu bạn cần thông tin về người đó cho công việc chính đáng, hãy dùng kênh chính thức.
Thông tin bổ nhiệm, chức vụ nên kiểm ở đâu?
Trang thông tin chính thức của cơ quan, tổ chức nơi người đó công tác thường đăng thông tin bổ nhiệm, phân công. Báo chí được cấp phép cũng đưa tin khi có quyết định. Với doanh nghiệp, thông tin người đại diện theo pháp luật được công khai trên hệ thống đăng ký doanh nghiệp theo quy định.
Có nên nhờ AI soạn tiểu sử một người để đăng lên nhóm không?
Không nên nếu chưa kiểm từng chi tiết. Tiểu sử máy soạn có thể chứa thông tin sai hoặc thông tin riêng tư, và người đăng chịu trách nhiệm về nội dung. Nếu cần giới thiệu ai đó, hãy dùng thông tin họ hoặc tổ chức của họ công bố, và xin phép khi phù hợp.
Nghi chatbot nhầm hai người trùng tên thì hỏi lại thế nào?
Thêm thông tin phân biệt có trong bài báo, như chức danh, nơi công tác, lĩnh vực. Sau đó hỏi: "Các thông tin vừa nêu có chắc là của cùng một người không? Thông tin nào không có nguồn xác nhận cùng người?" Máy thường thừa nhận không chắc khi được hỏi trực tiếp như vậy.