Mục xu hướng trên mạng xã hội và công cụ tìm kiếm chủ yếu đo một chủ đề đang được nhắc tới tăng nhanh đến đâu so với bình thường, không đo nó quan trọng hay đúng sự thật. Một chuyện nhỏ bất ngờ được bàn tán dồn dập trong một giờ có thể lên xu hướng, trong khi một vấn đề lớn kéo dài nhiều tháng, được nhắc đều đều mỗi ngày, lại không xuất hiện.
Xu hướng còn thường được điều chỉnh theo vị trí, ngôn ngữ và những tài khoản bạn theo dõi, nên danh sách bạn thấy không hẳn là điều cả nước đang quan tâm. Bài này giải thích nguyên lý chung mà các nền tảng đã mô tả công khai, những gì có thể đẩy một chủ đề lên, cách đọc một chủ đề xu hướng trong ba phút và cách cư xử khi một người bình thường bị đưa lên đó. Cách tính cụ thể của từng nơi không công bố đầy đủ và thay đổi theo thời gian.
Xu hướng đo tốc độ, không đo tầm quan trọng
Hình dung mỗi chủ đề có một mức được nhắc bình thường. Tên một đội bóng lớn được nhắc mỗi ngày hàng chục nghìn lần, tên một xã ở Lào Cai thì hiếm khi. Theo mô tả chung của các nền tảng, mục xu hướng chú ý tới những chủ đề có số lần nhắc, tìm kiếm hay chia sẻ tăng vọt so với mức bình thường của chính nó trong một khoảng thời gian ngắn. Đội bóng lớn phải có chuyện thật đặc biệt mới lên xu hướng; xã nhỏ chỉ cần một clip được chia sẻ dồn dập trong buổi chiều.
Cách tính này có lý do: người ta muốn biết điều gì đang mới nổi lên, không muốn thấy mãi những chủ đề lúc nào cũng được nhắc. Nhưng nó cũng có hệ quả. Những vấn đề quan trọng mà diễn biến chậm như giá điện, ô nhiễm không khí, chất lượng nước sinh hoạt hiếm khi lên xu hướng, trừ khi có một khoảnh khắc gây sốc. Một chuyện vui, một cuộc cãi nhau giữa hai người nổi tiếng hay một tin đồn bất ngờ thì dễ lên hơn nhiều.
Thêm một lớp nữa: nhiều nền tảng cá nhân hoá danh sách xu hướng theo vị trí và mối quan tâm của bạn, có nơi cho phép tắt phần cá nhân hoá này. Hai người ở Hà Nội và Cà Mau, hay hai người cùng thành phố nhưng theo dõi những tài khoản khác nhau, có thể thấy hai danh sách khác nhau. Vì vậy câu "đang lên xu hướng" thường nên hiểu là "đang lên trong góc nhìn của mình".
Những gì có thể đẩy một chủ đề lên xu hướng
Một sự kiện có thật. Phần lớn trường hợp, chủ đề lên xu hướng vì có chuyện thật đang xảy ra: một trận đấu, một cơn mưa lớn, một kỳ thi, một sản phẩm mới. Điều đó không có nghĩa mọi điều được nói quanh chủ đề đó đều đúng.
Khung giờ và mùa. Buổi tối, cuối tuần, mùa thi, mùa bão thì có nhiều người dùng mạng hơn, nên những chủ đề gắn với khung giờ đó dễ tăng vọt.
Chiến dịch có phối hợp. Một nhóm người hay một tổ chức có thể kêu gọi đăng cùng một từ khoá trong cùng một khung giờ để đẩy chủ đề lên. Có chiến dịch minh bạch như vận động từ thiện, có chiến dịch nhằm quảng bá hay gây ồn ào. Các nền tảng có chính sách chống thao túng xu hướng, nhưng hiệu quả không tuyệt đối.
Tài khoản tự động và tương tác ảo. Số lượng lớn tài khoản tự động có thể làm một chủ đề trông như được quan tâm hơn thực tế. Cách nhận ra trang và tài khoản do máy vận hành có danh mục riêng trên trang.
Trùng tên, nhầm lẫn. Một từ khoá có thể lên vì hai chuyện khác nhau trùng tên, hoặc vì người ta nhầm một người với người khác. Bấm vào xem mới biết chủ đề thật sự là gì.
Các danh sách "nổi bật" và mỗi danh sách đo gì
Không chỉ mạng xã hội có danh sách nổi bật. Bảng dưới gom các loại thường gặp, để bạn biết mỗi con số hay vị trí đang nói điều gì.
| Danh sách | Đo gì là chính | Ai chọn | Cách đọc |
|---|---|---|---|
| Mục xu hướng trên mạng xã hội | Tốc độ tăng số lần nhắc, chia sẻ | Thuật toán, kèm kiểm duyệt của nền tảng | Biết người ta đang nói gì, chưa biết điều đó đúng không |
| Thẻ thịnh hành trên dòng video ngắn | Số video, lượt xem dùng cùng thẻ trong thời gian ngắn | Thuật toán | Thường là trào lưu, ít khi là tin |
| Bài đọc nhiều nhất trên trang báo | Lượt đọc trong ngày trên chính trang đó | Số liệu truy cập của tòa soạn | Phản ánh độc giả của tờ báo đó, không phải mức quan trọng |
| Gợi ý tự hoàn thành khi tìm kiếm | Những cụm người khác hay gõ | Thuật toán, có lọc nội dung | Cho biết người ta hay hỏi gì, không phải câu trả lời |
| Trang chủ của một tờ báo | Phán đoán của ban biên tập | Con người | Thứ tự ưu tiên theo tòa soạn đó |
Một chủ đề có thể đứng đầu cả ba danh sách đầu mà vẫn chỉ là một tin đồn. Ngược lại, tin quan trọng nhất trên trang chủ báo có khi không lọt vào danh sách nào. Đọc danh sách nổi bật là đọc về sự chú ý của đám đông, một thông tin có ích, nhưng khác với thông tin về sự việc.
Đọc một chủ đề xu hướng trong ba phút
Khi thấy một chủ đề lạ đang lên và muốn biết chuyện gì, thử đi theo thứ tự sau thay vì đọc bình luận đầu tiên.
- Bấm vào chủ đề, kéo xuống tìm bài gốc hoặc bài sớm nhất, không dừng ở những bài tổng hợp lại.
- Xem đã có cơ quan báo chí được cấp phép hay cơ quan có thẩm quyền đưa tin chưa. Nếu chủ đề nóng mà chưa có nguồn nào như vậy, coi như chưa xác nhận.
- Kiểm ngày. Không ít chủ đề lên lại vì một bài cũ được chia sẻ lại.
- Phân biệt hai câu hỏi: người ta đang nói gì, và điều họ nói có đúng không. Mục xu hướng chỉ trả lời câu thứ nhất.
- Nếu chủ đề không liên quan tới bạn và chưa rõ thực hư, đóng lại và quay về sau vài giờ. Nhiều chủ đề sẽ có thêm thông tin hoặc tự lắng xuống.
Ba phút này đủ để bạn tránh hai sai lầm phổ biến nhất: chia sẻ một chuyện còn chưa rõ, và lấy độ ồn ào làm thước đo sự thật.
Ảo giác "ai cũng nói" và vì sao nó thuyết phục
Tâm lý học nhận thức có hai hiện tượng giúp hiểu vì sao xu hướng có sức nặng. Thứ nhất là cái mà Amos Tversky và Daniel Kahneman gọi là thiên kiến dễ nhớ ra (availability heuristic), trong công trình đăng năm 1973: ta ước lượng một chuyện phổ biến hay quan trọng đến đâu dựa vào việc ví dụ về nó hiện lên trong đầu dễ dàng đến đâu. Một chủ đề lên xu hướng, thấy nó ở khắp nơi, ta dễ đánh giá nó lớn hơn thực tế.
Thứ hai là hiệu ứng sự thật ảo (illusory truth effect), được ghi nhận từ nghiên cứu của Lynn Hasher và cộng sự năm 1977 và lặp lại trong nhiều thí nghiệm sau đó: một câu nói được nghe lặp lại nhiều lần có xu hướng được đánh giá là đúng hơn, kể cả khi người nghe đã từng biết nó sai. Mục xu hướng là cỗ máy lặp lại rất hiệu quả: cùng một khẳng định xuất hiện qua hàng trăm bài của hàng trăm người.
Biết hai hiện tượng này không làm bạn miễn nhiễm, nhưng giúp bạn đặt cho mình một câu hỏi đơn giản mỗi khi thấy một điều có vẻ ai cũng đồng ý: mình tin điều này vì đã thấy bằng chứng, hay vì đã thấy nó quá nhiều lần?
Khi một người bình thường bị đưa lên xu hướng
Đằng sau là một con người thật. Không ít chủ đề xu hướng xoay quanh một người không nổi tiếng: một tài xế, một người bán hàng, một học sinh trong một clip vài giây. Với họ, lên xu hướng thường là trải nghiệm nặng nề, kéo theo bình luận và tin nhắn từ hàng nghìn người lạ.
Đừng tham gia truy tìm. Không tìm tên thật, địa chỉ, nơi làm việc, tài khoản của người thân họ, kể cả khi người khác đã làm. Việc đó có thể gây hại thật và trái quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân theo pháp luật hiện hành.
Đừng nhờ AI đoán danh tính. Không dán ảnh mặt người trong clip vào chatbot hay công cụ tìm kiếm hình ảnh để hỏi đó là ai. AI có thể đoán sai và gắn chuyện cho một người vô can.
Chờ đủ ngữ cảnh. Clip vài giây thường thiếu phần trước và sau. Chuyện ban đầu trông rất rõ ràng hay hoá ra khác hẳn khi có thêm thông tin. Không bình luận, không chia sẻ là lựa chọn hoàn toàn chính đáng.
Hỏi AI về một chủ đề xu hướng: được gì, cần dè chừng gì
Chatbot thường không biết chuyện gì đang lên xu hướng hôm nay, vì dữ liệu huấn luyện có điểm cắt và không phải công cụ nào cũng tra cứu trực tuyến. Hỏi "vì sao chủ đề này đang hot" dễ nhận về một câu trả lời đoán mò nghe rất tự tin. Kể cả với công cụ có tìm kiếm trên mạng, câu trả lời thường được ghép từ chính những bài đang ồn ào nhất, tức là lặp lại xu hướng thay vì kiểm nó.
AI hữu ích hơn ở phần bối cảnh. Nếu chủ đề xu hướng là một vấn đề có lịch sử như một loại phí, một quy định cũ, một hiện tượng thời tiết, bạn có thể hỏi: "Giải thích ngắn gọn bối cảnh chung của vấn đề sau, những khái niệm cần biết để đọc tin về nó, và những câu hỏi nên đặt khi đọc các bài đang lan truyền." Nếu chủ đề là một từ lóng hay một thẻ lạ, hỏi nghĩa của nó cũng thường cho kết quả tốt.
Dù hỏi gì, nhớ rằng câu trả lời của AI có thể sai; sự việc cụ thể phải được đối chiếu ở bài gốc của cơ quan báo chí hoặc thông báo chính thức. Và đừng dán vào chatbot tên, ảnh hay thông tin của người bình thường đang bị bàn tán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chủ đề mình thấy đang hot lại không có trong mục xu hướng?
Mục xu hướng đo tốc độ tăng chứ không đo tổng lượng, và thường được cá nhân hoá theo vị trí, mối quan tâm. Một chủ đề được nhắc đều đều nhiều ngày có thể không đủ tăng vọt để lên, hoặc chỉ hiện với những người ở khu vực hay nhóm quan tâm khác.
Có thể mua để lên xu hướng không?
Các nền tảng có chính sách cấm thao túng xu hướng và có biện pháp phát hiện tài khoản tự động, tương tác ảo. Dù vậy, chiến dịch có phối hợp hay tài khoản ảo vẫn có thể tác động một phần. Vì thế, lên xu hướng không phải bằng chứng cho thấy một chủ đề được nhiều người thật quan tâm.
Bài đọc nhiều nhất trên trang báo có khác mục xu hướng không?
Khác. Bài đọc nhiều nhất đo lượt đọc trên chính trang báo đó, phản ánh độc giả của tờ báo, còn mục xu hướng đo mức tăng thảo luận trên một nền tảng. Cả hai đều phản ánh sự chú ý, không phản ánh mức quan trọng hay độ đúng.
Có nên tắt mục xu hướng không?
Tuỳ bạn. Nếu mục này thường kéo bạn vào chuyện không liên quan và gây căng thẳng, một số nền tảng cho ẩn hoặc tắt cá nhân hoá phần xu hướng. Nếu bạn dùng nó để biết người khác đang bàn gì, giữ lại và đọc theo quy trình ba phút ở trên.
Thấy mình hoặc người quen bị đưa lên xu hướng thì làm gì?
Giữ bình tĩnh, không tranh cãi công khai, chụp lại và lưu bằng chứng những bài xúc phạm hay lộ thông tin cá nhân, dùng chức năng báo cáo của nền tảng. Khi có dấu hiệu bị đe doạ hay lộ thông tin nghiêm trọng, hỏi người có chuyên môn pháp luật và báo cơ quan chức năng.
Chatbot có biết hôm nay chủ đề gì đang xu hướng không?
Phần lớn chatbot không có dữ liệu thời gian thực, nên có thể trả lời đoán mò. Một số công cụ có tìm kiếm trên mạng, nhưng câu trả lời vẫn có thể lặp lại chính các bài ồn ào nhất. Hãy xem mục xu hướng trực tiếp và kiểm sự việc ở nguồn gốc.