Với một tin thảm hoạ, thông tin bạn cần để hành động thường nằm trong vài dòng chữ: chuyện gì, ở đâu, ai bị ảnh hưởng, cần làm gì; còn việc xem đi xem lại ảnh và clip hiện trường hầu như không thêm thông tin mà chỉ thêm nặng nề. Đọc chữ trước, xem hình có chọn lọc, và dừng lại trước khi chia sẻ một hình ảnh có người bị nạn là ba thói quen đáng giữ nhất.
Bài này nói về cách tự giữ mình khi tin dữ tràn bảng tin và cách chia sẻ sao cho tử tế với người trong cuộc. Phần kiểm một bức ảnh thiên tai có thật hay ảnh cũ đăng lại đã có nhiều hướng dẫn riêng; ở đây trọng tâm là chuyện xem bao nhiêu, xem thế nào, và ứng xử với hình ảnh của những người đang gặp nạn.
Xem nhiều hơn không giúp biết nhiều hơn
Khi có tai nạn lớn, thiên tai hay một sự việc đau lòng, bảng tin thường ngập hình ảnh: ảnh từ hiện trường, clip quay bằng điện thoại, cùng một đoạn video được đăng lại bởi hàng chục trang với tiêu đề khác nhau. Mỗi lần xem, cảm xúc dâng lên như lần đầu. Nhưng nếu hỏi xem lần thứ năm cho bạn biết thêm điều gì, câu trả lời gần như luôn là không.
Các nghiên cứu tâm lý về những thảm hoạ lớn ở nhiều nước đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc theo dõi hình ảnh trên truyền thông nhiều giờ liền với mức căng thẳng cấp tính cao hơn, kể cả ở những người không có mặt tại nơi xảy ra. Mối liên hệ này không có nghĩa là ai xem cũng bị ảnh hưởng như nhau, nhưng đủ để thấy rằng hình ảnh lặp lại không vô hại như ta hay nghĩ.
Thời mạng xã hội và AI làm chuyện này nặng thêm. Video tự phát khi bạn cuộn qua, thuật toán thấy bạn dừng lại lâu ở clip hiện trường nên đưa thêm clip tương tự, các kênh "điểm tin" dựng video từ đoạn quay của người khác. Bạn không chủ động tìm mà hình ảnh vẫn tìm đến bạn. Vì thế cần chủ động đặt ranh giới từ trước, không chờ đến lúc đã thấy nặng nề.
Thứ cần để hành động và thứ chỉ thêm cảm xúc
Khi tin dữ đến, hãy tự hỏi mình đang tìm gì. Bảng dưới giúp tách hai loại nội dung thường trộn lẫn trong cùng một bài đăng.
| Loại nội dung | Ví dụ | Có cần cho bạn không | Lấy ở đâu |
|---|---|---|---|
| Thông tin hành động | Khu vực bị ảnh hưởng, đường cấm, nơi sơ tán, số liên hệ chính thức, hướng dẫn của cơ quan chức năng | Cần, nhất là khi bạn hoặc người thân ở gần | Kênh chính thức của cơ quan nhà nước, báo được cấp phép |
| Thông tin hiểu biết | Nguyên nhân ban đầu, quy mô, diễn biến | Cần ở mức đủ hiểu | Bài tổng hợp của báo được cấp phép, đọc vào khung giờ cố định |
| Hình ảnh hiện trường chọn lọc | Ảnh toàn cảnh do phóng viên chụp, đã biên tập | Đôi khi giúp hình dung quy mô | Báo được cấp phép, thường đã lược bỏ cảnh quá nặng |
| Hình ảnh cận cảnh người bị nạn | Clip quay người bị thương, thi thể, người thân đang khóc | Gần như không bao giờ cần | Không nên tìm, không nên chia sẻ |
| Bình luận, suy đoán | Chuỗi bình luận đổ lỗi, đoán nguyên nhân khi chưa có kết luận | Không cần | Không nên đọc trong lúc sự việc đang diễn ra |
Hai dòng đầu là phần bạn thật sự cần. Phần lớn thời gian lướt tin trong những ngày có thảm hoạ lại rơi vào ba dòng cuối.
Tự giữ mình khi tin dữ tràn bảng tin
Tắt tự phát video. Trong cài đặt của mạng xã hội và trình duyệt, tắt tự động phát video. Bạn vẫn xem được khi muốn, nhưng không bị hình ảnh đập vào mắt khi chỉ đang cuộn qua.
Bật che nội dung nhạy cảm. Nhiều nền tảng có tuỳ chọn làm mờ ảnh và video có thể gây khó chịu, kèm cảnh báo trước khi xem. Tên mục và vị trí thay đổi theo phiên bản; tìm trong phần cài đặt nội dung hoặc quyền riêng tư.
Đọc chữ trước khi xem hình. Đọc bài báo trước, xem hình sau nếu thật sự cần. Khi đã nắm thông tin bằng chữ, bạn thường thấy không cần xem clip nữa.
Đặt giờ kiểm tin. Nếu sự việc không ảnh hưởng trực tiếp, kiểm tin vào hai ba khung cố định trong ngày trên nguồn chính thức, thay vì làm mới bảng tin liên tục.
Rời khỏi chuỗi bình luận. Phần bình luận dưới tin thảm hoạ thường đầy suy đoán, đổ lỗi và lời lẽ nặng nề. Đọc chúng hầu như không thêm thông tin mà dễ khiến bạn giận dữ hoặc chán nản.
Làm một việc cụ thể. Cảm giác bất lực khiến ta xem tiếp. Một việc cụ thể như gọi hỏi thăm người quen ở vùng bị ảnh hưởng, kiểm đồ dự phòng trong nhà, giúp chuyển cảm xúc thành hành động.
Trước khi chia sẻ một hình ảnh gây sốc: năm câu hỏi
Bấm chia sẻ chỉ mất một giây, nhưng hình ảnh đó có thể đến tay hàng trăm người, trong đó có người nhà của nạn nhân. Dừng lại và tự hỏi:
- Ai cần thấy hình này? Nếu mục đích là báo cho người khác biết có sự việc, một dòng chữ kèm đường dẫn của báo được cấp phép đã đủ. Hình ảnh cận cảnh không làm thông tin rõ hơn.
- Người trong ảnh có muốn bị thấy như thế này không? Hãy hình dung đó là người thân của bạn. Người bị nạn và gia đình họ không có cơ hội từ chối.
- Có trẻ em, có thi thể, có thể nhận ra mặt không? Nếu có, không chia sẻ. Báo chí có quy tắc nghề nghiệp về những hình ảnh này; người dùng mạng cũng nên có.
- Hình này từ đâu, của sự việc nào? Hình ảnh trong những lúc hỗn loạn hay bị nhầm sự việc, nhầm thời gian, hoặc là ảnh do AI tạo. Không rõ nguồn thì không chia sẻ.
- Chia sẻ để làm gì? Nếu câu trả lời thật lòng là để bày tỏ cảm xúc, một dòng chữ chia buồn hay một lời nhắc cách giúp đỡ có ích hơn một bức ảnh.
Ngoài chuyện tử tế, chia sẻ hình ảnh của người khác còn có thể dính đến quyền riêng tư và quy định pháp luật về hình ảnh cá nhân. Phần trách nhiệm pháp lý khi đăng tin được bàn ở danh mục viết và chia sẻ tin có trách nhiệm của trang.
Tôn trọng người trong cuộc, cả khi bình luận
Sau thảm hoạ, những người bị ảnh hưởng thường lên mạng để tìm thông tin về người thân, và họ gặp chính những hình ảnh, bình luận mà người ngoài đăng tải. Một bức ảnh lan truyền có thể là cách đầu tiên một gia đình biết tin dữ, theo cách tàn nhẫn nhất. Nghĩ đến điều đó giúp ta cân nhắc kỹ hơn mỗi lần đăng hay chia sẻ.
Bình luận cũng vậy. Đoán nguyên nhân khi chưa có kết luận, đổ lỗi cho người bị nạn, gắn sự việc với chuyện chẳng liên quan, đều có thể khiến người trong cuộc tổn thương thêm. Nếu muốn bày tỏ, một lời chia buồn ngắn là đủ. Nếu thấy thông tin sai về nạn nhân, chẳng hạn nhầm tên, nhầm người, hãy báo cáo bài đăng thay vì tranh cãi trong phần bình luận.
Không chia sẻ tên, ảnh, thông tin cá nhân của nạn nhân và gia đình khi chính họ hoặc cơ quan chức năng chưa công bố. Với trẻ em, càng phải thận trọng hơn. Những trang tin rác thường chộp lấy những chi tiết này để câu lượt xem; đừng góp phần làm giàu cho họ bằng một cú bấm chia sẻ.
AI giúp gì khi bạn không muốn xem hình
Có lúc bạn cần biết một đoạn clip nói gì, chẳng hạn khi người thân gửi và hỏi ý, nhưng không muốn tự xem. Một số trợ lý AI có thể mô tả nội dung video hoặc ảnh bằng chữ, hoặc tóm tắt phần lời nói trong clip. Câu lệnh mẫu: "Mô tả ngắn gọn nội dung đoạn này bằng chữ, chỉ nêu thông tin về địa điểm, thời gian và hướng dẫn nếu có, không mô tả chi tiết người bị thương." Không gửi cho AI những đoạn có thể nhận ra mặt người bị nạn hoặc thông tin cá nhân của họ.
AI cũng giúp lọc thông tin hành động từ một bài dài: dán bài báo và nhờ liệt kê khu vực bị ảnh hưởng, hướng dẫn của cơ quan chức năng, cách liên hệ chính thức. Nhưng trong thảm hoạ, thông tin thay đổi theo giờ, và AI có thể tóm tắt sai, lẫn với sự việc cũ hoặc không biết diễn biến mới. Với mọi thông tin về sơ tán, đường đi, nơi trú ẩn, hãy đối chiếu trực tiếp với kênh chính thức trước khi làm theo.
Cần nhớ thêm: chính AI cũng được dùng để tạo ảnh giả về thảm hoạ chưa từng xảy ra hoặc phóng đại sự việc có thật. Đây là một lý do nữa để không chia sẻ hình ảnh không rõ nguồn.
Muốn giúp thì làm gì có ích hơn xem và chia sẻ
Cảm giác muốn làm gì đó khi thấy người khác gặp nạn là điều tốt. Dưới đây là những cách chuyển cảm giác đó thành việc có ích.
- Chia sẻ thông tin hành động từ kênh chính thức như số liên hệ khẩn cấp, nơi sơ tán, hướng dẫn an toàn, thay vì hình ảnh hiện trường.
- Hỏi thăm trực tiếp người quen ở vùng bị ảnh hưởng, hỏi họ cần gì cụ thể.
- Nếu quyên góp, chọn kênh của tổ chức chính thức, có công khai thu chi; cảnh giác với tài khoản cá nhân lạ kêu gọi trên mạng vì lừa đảo thường nở rộ sau thảm hoạ.
- Không gọi điện hay nhắn tin vào đường dây khẩn cấp chỉ để hỏi thông tin chung, để đường dây dành cho người cần cứu.
- Chuẩn bị cho chính gia đình mình như túi đồ dự phòng, số điện thoại khẩn cấp ghi trên giấy, vì đó là bài học thực tế nhất từ tin thảm hoạ.
Câu hỏi thường gặp
Không xem hình ảnh thảm hoạ có phải là thờ ơ không?
Không. Bạn vẫn có thể hiểu sự việc qua chữ, quan tâm, chia buồn và giúp đỡ mà không cần xem cảnh đau thương. Thờ ơ là không quan tâm, còn tránh xem hình gây sốc là chăm sóc tinh thần của chính mình.
Người thân cứ gửi clip hiện trường vào nhóm gia đình thì làm sao?
Tắt tự tải ảnh và video trong nhóm, nhắn nhẹ nhàng rằng mình chỉ cần thông tin bằng chữ. Có thể đề nghị cả nhóm chia sẻ thông tin hành động từ nguồn chính thức thay vì clip.
Đã lỡ xem một clip quá nặng thì nên làm gì?
Rời khỏi màn hình, làm một việc bằng tay, nói chuyện với người bên cạnh. Cảm giác khó chịu thường dịu dần sau vài giờ. Nếu hình ảnh cứ quay lại nhiều ngày, mất ngủ hoặc lo âu kéo dài, nên trò chuyện với chuyên gia sức khoẻ tâm thần.
Có nên để trẻ em xem tin thảm hoạ không?
Trẻ nhỏ nên tránh hình ảnh hiện trường. Trẻ lớn có thể được giải thích bằng lời, nhấn mạnh sự an toàn và những người đang giúp đỡ. Bài về giải thích tin tức cho trẻ theo lứa tuổi trong danh mục này có gợi ý chi tiết.
Báo chí đăng ảnh thảm hoạ thì có được không?
Báo chí có quy tắc nghề nghiệp về việc chọn ảnh, thường tránh ảnh thi thể, ảnh có thể nhận ra nạn nhân, và cân nhắc giữa lợi ích thông tin với sự tôn trọng. Người dùng mạng xã hội không có bước biên tập đó, nên càng cần tự cân nhắc.
AI mô tả nội dung clip có đáng tin không?
Đủ để biết sơ bộ clip nói gì, nhưng AI có thể mô tả sai hoặc thiếu, nhất là với hình ảnh hỗn loạn. Thông tin quan trọng như địa điểm, hướng dẫn sơ tán phải đối chiếu với kênh chính thức trước khi làm theo hay chia sẻ.