Dùng AI để viết tin không tự động bị cấm; điều pháp luật và đạo đức nghề báo quan tâm là ai chịu trách nhiệm về nội dung, nội dung có đúng không và người đọc có được biết không. Một bài viết do máy soạn mà sai sự thật thì người đăng vẫn chịu trách nhiệm như khi tự viết sai. Một bài do máy soạn mà đúng, được biên tập kỹ, ghi rõ cách làm, thì không khác nhiều so với các công cụ hỗ trợ khác của tòa soạn.
Bài này giải thích ở mức nguyên lý cho người đọc phổ thông: ở Việt Nam và trên thế giới, quy định đang đi theo hướng nào; nhãn "nội dung do AI tạo" nói lên điều gì; vì sao trang tin tự động không có giấy phép là chuyện khác với tòa soạn dùng AI; và người đọc nên làm gì khi nghi một bài là máy viết. Bài không tư vấn vụ việc cụ thể và không nêu số điều hay mức phạt.
Câu hỏi đúng không phải "máy hay người" mà là "ai chịu trách nhiệm"
Khi nghe "tin do AI viết", nhiều người hình dung một cỗ máy tự đăng bài lên mạng mà không ai kiểm. Thực tế có nhiều mức khác nhau. Có tòa soạn dùng AI để gỡ băng phỏng vấn, dịch tài liệu, gợi ý tiêu đề, còn phóng viên viết bài. Có nơi dùng máy soạn bản tin số liệu lặp lại như kết quả thi đấu hay bảng giá, rồi biên tập viên duyệt. Và có những trang không phải cơ quan báo chí, dùng máy chép lại bài của người khác hàng loạt để kiếm quảng cáo.
Ba trường hợp này khác nhau hoàn toàn về trách nhiệm. Ở hai trường hợp đầu, có một tòa soạn được cấp phép, có tổng biên tập, có quy trình kiểm, và khi sai thì có người đính chính. Ở trường hợp thứ ba, thường không ai đứng tên, không có nơi nhận phản hồi, và cái sai cứ nằm đó.
Vì vậy khi tự hỏi một bài tin có đáng tin không, thứ đầu tiên cần xem không phải là máy hay người viết, mà là bài nằm trên trang của ai, trang đó có phải cơ quan báo chí không, có người chịu trách nhiệm nội dung không. Câu hỏi về công cụ đến sau. Cách nhận ra trang tin tự động có ở danh mục Tin rác và trang tin do AI sản xuất của trang.
Quy định đang đi theo hướng nào: nguyên lý chung
Trách nhiệm nội dung không chuyển sang máy. Ở hầu hết các nước, trong đó có Việt Nam, khung pháp luật về báo chí, về thông tin trên mạng và về xử lý thông tin sai đều gắn trách nhiệm cho tổ chức, cá nhân đăng tải. Dùng công cụ gì để soạn không làm thay đổi điều đó. Muốn biết quy định cụ thể đang có hiệu lực, bạn cần kiểm văn bản hiện hành trên cổng văn bản pháp luật chính thức.
Hoạt động báo chí cần giấy phép. Ở Việt Nam, hoạt động báo chí do cơ quan báo chí được cấp phép thực hiện theo quy định hiện hành. Một trang tự xưng là báo, đăng tin hàng loạt bằng máy mà không có giấy phép, thì vấn đề trước hết là hoạt động không đúng tư cách, chưa nói tới AI.
Minh bạch với người đọc ngày càng được coi trọng. Nhiều nơi trên thế giới đang đặt ra yêu cầu công bố khi nội dung do AI tạo. Đạo luật AI của Liên minh châu Âu có nhóm nghĩa vụ minh bạch, trong đó văn bản do AI tạo ra và đăng để thông tin cho công chúng về vấn đề lợi ích chung phải được công bố là do AI tạo, trừ trường hợp đã qua biên tập của con người và có người chịu trách nhiệm biên tập. Các nước khác có cách tiếp cận riêng.
Khung pháp lý về AI ở Việt Nam đang được xây dựng và bổ sung. Các quy định liên quan đến AI, đến dữ liệu, đến nội dung số đều đang thay đổi nhanh. Bài này không nêu số điều hay mức phạt vì chúng có thể đã khác vào lúc bạn đọc. Với câu hỏi pháp lý của riêng bạn, hãy hỏi luật sư, ví dụ trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Đạo đức nghề báo đi trước luật. Nhiều tòa soạn và hiệp hội nghề báo trên thế giới đã công bố nguyên tắc dùng AI: con người chịu trách nhiệm cuối cùng, không đăng nội dung máy viết chưa qua kiểm chứng, công khai khi AI đóng vai trò đáng kể. Phần này được bàn kỹ ở danh mục AI trong tòa soạn và nghề báo.
Nhãn "do AI tạo" nói gì và không nói gì
Bạn có thể gặp nhiều cách ghi khác nhau ở cuối bài hoặc cạnh ảnh. Mỗi cách mang một ý nghĩa, và không cách nào là bảo đảm tuyệt đối. Bảng dưới giúp đọc đúng.
| Cách ghi bạn có thể gặp | Thường có nghĩa | Không có nghĩa là |
|---|---|---|
| "Bài viết có sự hỗ trợ của AI" | Máy tham gia một phần như dịch, tóm tắt tài liệu, gợi ý câu chữ; người viết và biên tập | Bài kém tin cậy hơn bài không ghi |
| "Nội dung được tạo tự động" | Bản tin do máy soạn từ dữ liệu có cấu trúc, thường là số liệu lặp lại | Không ai kiểm; tòa soạn nghiêm túc vẫn duyệt |
| "Ảnh minh hoạ tạo bằng AI" | Ảnh không chụp tại hiện trường, chỉ để minh hoạ | Sự việc trong bài là giả |
| Không có nhãn gì | Có thể không dùng AI, hoặc dùng mà không ghi | Chắc chắn do người viết |
| Nhãn do nền tảng mạng xã hội tự gắn | Hệ thống phát hiện dấu hiệu nội dung tạo bằng AI hoặc người đăng tự khai | Kết luận chính xác tuyệt đối; hệ thống có thể sót hoặc gắn nhầm |
Điểm cần nhớ: nhãn là thông tin bổ sung để bạn đọc tỉnh táo hơn, không phải dấu kiểm định chất lượng. Một bài có nhãn AI vẫn có thể chính xác; một bài không nhãn vẫn có thể sai. Thứ quyết định vẫn là nguồn và trách nhiệm của nơi đăng.
Bài tin máy viết hay sai ở đâu
Ngày tháng và thì của sự việc. Máy dễ trộn tin cũ với tin mới, viết "hôm qua" cho một sự việc từ năm trước, hoặc giữ nguyên chữ "sáng nay" của bài gốc khi chép lại vào ngày khác. Người đọc thấy tin như mới xảy ra.
Nhầm người trùng tên, nhầm chức vụ. Khi bài gốc chỉ ghi họ tên, máy có thể tự thêm chức vụ hoặc quê quán từ một người khác cùng tên trong trí nhớ của nó. Lỗi này khó thấy vì câu văn vẫn tự nhiên.
Trích dẫn được viết lại thành lời nguyên văn. Máy diễn đạt lại ý của một người nhưng vẫn đặt trong ngoặc kép, biến lời thuật lại thành lời nói thẳng. Câu nói đó sau này bị trích tiếp như thể người kia đã nói đúng từng chữ.
Số liệu mất đơn vị hoặc mốc so sánh. Tăng "20%" so với cái gì, trong khoảng thời gian nào. Khi xào lại, máy hay giữ con số mà bỏ phần còn lại, làm số liệu trở nên vô nghĩa hoặc gây hiểu lầm.
Chi tiết thêm vào cho đủ ý. Để bài dài và tròn trịa, máy có thể thêm bối cảnh, nguyên nhân, phản ứng của dư luận mà bài gốc không có. Đây là chỗ nguy hiểm nhất vì nó trông giống thông tin.
Khi nghi một bài tin là do máy viết: người đọc làm gì
Bạn không cần, và cũng khó, chứng minh một bài do máy viết. Việc của người đọc đơn giản hơn: quyết định có tin, có chia sẻ hay không. Làm theo năm bước.
- Xem trang đăng là ai. Tìm phần giới thiệu, thông tin giấy phép, tên người chịu trách nhiệm nội dung. Trang không có những thông tin này thì dù người hay máy viết cũng nên dè dặt.
- Tìm nguồn gốc của tin. Bài có nêu nguồn không, nguồn đó có thật không. Bài chép lại thường mất nguồn hoặc ghi chung chung.
- Đối chiếu với cơ quan báo chí được cấp phép. Tìm xem sự việc có được báo chính thống đưa tin không, chi tiết có khớp không.
- Chú ý những dấu hiệu chất lượng thấp. Câu chữ trơn mà rỗng, lặp ý, chi tiết không khớp nhau, ảnh minh hoạ không liên quan. Đây là dấu hiệu của bài chất lượng kém, dù máy hay người viết.
- Không chia sẻ khi chưa rõ. Nếu bài sai, việc chia sẻ khiến bạn tham gia lan truyền; trách nhiệm khi chia sẻ tin sai được bàn ở danh mục Viết và chia sẻ tin có trách nhiệm.
Có thể bạn muốn dùng chatbot để đánh giá bài viết. Cách này giúp tìm dấu hiệu nhưng không cho kết luận chắc chắn; các công cụ dò văn bản AI cũng không dùng làm bằng chứng được. Khi dán bài vào chatbot, nếu bài có thông tin cá nhân của người được nhắc tên mà bạn định hỏi thêm, chỉ dán phần cần thiết.
Người đọc có quyền đòi hỏi gì
Là người đọc, bạn có quyền chờ đợi ở cơ quan báo chí những điều cơ bản: thông tin đúng, có nguồn, có người chịu trách nhiệm, và có đính chính khi sai. Những điều này không thay đổi dù tòa soạn dùng công cụ gì. Nếu thấy một bài báo sai sự thật, bạn có thể gửi phản hồi qua kênh liên hệ của tòa soạn, nêu cụ thể chi tiết sai và nguồn đối chiếu.
Bạn cũng có thể chọn đọc những nơi công khai cách họ dùng AI. Một số tòa soạn đăng nguyên tắc sử dụng AI trên trang giới thiệu; đọc qua giúp bạn biết bài nào có máy tham gia ở mức nào. Đó là một tiêu chí hợp lý khi chọn nguồn tin thường xuyên, bên cạnh độ chính xác lâu dài và cách họ xử lý sai sót.
Cuối cùng, nguyên tắc chung với mọi nội dung do AI tham gia: AI viết, tóm tắt hay kiểm tin đều có thể sai, nên đối chiếu bài gốc và nguồn chính thức trước khi tin hay chia sẻ. Với câu hỏi về quyền và nghĩa vụ pháp lý của chính bạn, như bị đăng tin sai về mình, cần hỏi luật sư chứ không dựa vào bài phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân dùng AI viết bài tin đăng lên trang cá nhân có vi phạm gì không?
Dùng AI để soạn không phải là vấn đề tự thân. Vấn đề là nội dung: nếu sai sự thật, xúc phạm người khác hay vi phạm bản quyền thì người đăng chịu trách nhiệm theo quy định hiện hành, dù máy hay người viết. Muốn biết trường hợp cụ thể, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Báo có bắt buộc ghi rõ bài nào dùng AI không?
Tuỳ quốc gia và tuỳ quy định từng thời điểm. Một số nơi như Liên minh châu Âu đã có nghĩa vụ minh bạch với một số loại nội dung do AI tạo. Nhiều tòa soạn tự đặt quy tắc công khai dù chưa bị bắt buộc. Ở Việt Nam, hãy kiểm văn bản hiện hành để biết yêu cầu cụ thể.
Bài có nhãn AI thì có nên đọc không?
Có thể đọc bình thường. Nhãn cho biết máy tham gia ở mức nào, không nói bài sai. Bài số liệu tự động như bảng giá, kết quả thi đấu thường chính xác vì lấy từ dữ liệu có cấu trúc. Hãy đánh giá bài qua nguồn và sự nhất quán, như với mọi bài khác.
Tin do AI viết có được bảo hộ bản quyền không?
Đây là vấn đề pháp lý đang được tranh luận ở nhiều nước, câu trả lời phụ thuộc vào mức độ con người tham gia sáng tạo và quy định từng nơi. Người đọc phổ thông không cần giải quyết câu hỏi này, nhưng người đăng lại bài báo nên coi mọi bài báo đều có chủ sở hữu và xin phép trước khi chép.
Làm sao báo cáo một trang tin rác do máy viết?
Trên mạng xã hội, dùng chức năng báo cáo nội dung của nền tảng. Với trang web giả mạo cơ quan báo chí, có thể báo cho chính cơ quan báo chí bị nhái tên và cho cơ quan quản lý theo kênh tiếp nhận hiện hành. Mô tả cụ thể, kèm ảnh chụp màn hình và thời điểm bạn thấy.
Video bản tin do người dẫn ảo đọc có phải là báo chí không?
Hình thức không quyết định. Nếu video do cơ quan báo chí được cấp phép sản xuất và chịu trách nhiệm, đó là sản phẩm báo chí dùng công cụ mới. Nếu là kênh cá nhân dựng từ giọng máy và ảnh kho, đó không phải báo chí, dù trông giống bản tin.