Hỏi cùng một câu về một tin mà nhận hai câu trả lời khác nhau là chuyện bình thường của chatbot, không phải dấu hiệu máy hỏng. Chatbot không tra một kho đáp án cố định: nó viết câu trả lời mới mỗi lần, từ những gì nó học được, những gì nó vừa tìm thấy trên mạng (nếu có bật tìm kiếm) và chính cách bạn đặt câu hỏi. Đổi một trong ba thứ đó là câu trả lời đổi theo.
Điều đáng làm không phải là hỏi đi hỏi lại cho tới khi gặp câu trả lời mình thích, mà là xem hai câu trả lời vênh nhau ở chỗ nào. Chỗ vênh thường chính là phần tin chưa chắc chắn, phần mà bạn cần mở bài báo gốc hoặc kênh chính thức để đọc. Bài này giải thích năm nguyên nhân gây khác biệt, cách đọc từng loại khác biệt và một quy trình ngắn để dùng nó cho việc kiểm tin.
Năm nguyên nhân khiến câu trả lời về cùng một tin không giống nhau
Máy chọn chữ có yếu tố ngẫu nhiên. Mô hình ngôn ngữ viết từng chữ theo xác suất. Phần lớn ứng dụng chatbot cho phép một chút ngẫu nhiên khi chọn chữ để câu văn tự nhiên, nên hai lần hỏi giống hệt nhau vẫn ra hai cách diễn đạt khác. Với câu hỏi kiến thức ổn định thì khác biệt thường chỉ ở câu chữ; với tin mới, chỗ máy không chắc, sự ngẫu nhiên có thể đẩy ra hai nội dung khác hẳn.
Có bật tìm kiếm hay không. Khi chatbot trả lời chỉ bằng trí nhớ của mô hình, nó chỉ biết những gì có trước mốc dữ liệu huấn luyện. Khi nó tìm trên mạng rồi mới trả lời, nội dung phụ thuộc vào những trang nó tìm được ở thời điểm đó. Hai lần hỏi, một lần máy tự quyết định tìm, một lần không, là hai câu trả lời xuất phát từ hai nền khác nhau.
Nguồn tìm được mỗi lần mỗi khác. Ngay cả khi lần nào cũng tìm, kết quả tìm kiếm thay đổi theo giờ, theo từ khoá máy tự đặt ra, theo vị trí và ngôn ngữ. Một lần máy đọc được bài của cơ quan báo chí, lần khác lại đọc một trang chép lại có sai sót. Câu trả lời chỉ tốt bằng nguồn mà lần đó nó vớ được.
Cách hỏi khác một chút cũng đủ đổi hướng. Hỏi "có đúng là giá điện tăng không" và "giá điện tăng bao nhiêu" là hai câu khác nhau: câu sau đã mặc định là có tăng. Thêm một tính từ, một chữ "nghe nói", hay hỏi tiếp trong một cuộc trò chuyện đã có sẵn ý kiến của bạn, máy đều có xu hướng đi theo khung bạn dựng sẵn.
Mỗi chatbot là một mô hình, một bộ quy tắc riêng. Các hãng huấn luyện trên dữ liệu khác nhau, chọn mốc kiến thức khác nhau, đặt quy tắc an toàn và cách tìm kiếm khác nhau. Có ứng dụng ưu tiên trả lời ngắn, có ứng dụng hay rào đón, có ứng dụng từ chối bàn tin đang diễn biến. Vì vậy so hai chatbot giống như hỏi hai người đọc hai tờ báo khác nhau, không phải hỏi hai lần một người.
Đọc kiểu khác biệt để biết nên làm gì tiếp
Không phải khác biệt nào cũng đáng lo. Bảng dưới phân loại những kiểu vênh hay gặp khi hỏi về một tin và việc nên làm với từng kiểu. Ví dụ trong bảng là tình huống giả định.
| Kiểu khác biệt | Ví dụ giả định | Ý nghĩa | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Chỉ khác câu chữ | Một lần viết "tạm dừng", lần khác viết "ngừng có thời hạn" | Hai lần cùng một nội dung | Không cần làm gì thêm, vẫn đọc bài gốc nếu định chia sẻ |
| Khác con số | Lần một nói 12 người, lần hai nói 21 người | Có thể đảo số, hoặc hai nguồn ở hai thời điểm | Mở bài gốc, xem số được cập nhật lúc nào |
| Khác ngày tháng | Lần một nói áp dụng từ tháng này, lần hai nói từ năm sau | Thường là nhầm dự thảo với văn bản đã ban hành | Tìm văn bản hoặc thông báo chính thức |
| Một lần có, một lần không biết | Lần một kể chi tiết, lần hai nói không có thông tin | Lần kể chi tiết có thể là bịa, hoặc lần đó có tìm kiếm | Hỏi nguồn của lần kể chi tiết rồi mở nguồn đó |
| Khác kết luận | Một chatbot nói tin đúng, chatbot khác nói chưa xác nhận | Tin đang trong vùng chưa chắc | Chờ cơ quan có thẩm quyền hoặc báo được cấp phép, chưa chia sẻ |
Điểm chung của bảng: khác biệt nào chạm vào con số, ngày tháng, tên người hay kết luận thật giả thì đó là chỗ phải ra khỏi khung chat để đọc nguồn. Khác biệt ở câu chữ thì bỏ qua được.
Vì sao tin càng mới, câu trả lời càng dễ lệch
Với một sự kiện đã cũ vài năm, các nguồn đã thống nhất, đã có đính chính nếu cần, và mô hình đã học từ hàng nghìn bài viết giống nhau. Câu trả lời vì thế khá ổn định. Tin mới thì ngược lại: trong vài giờ đầu, báo chí cũng chỉ có thông tin ban đầu, con số liên tục được cập nhật, và nhiều trang chép lại nhau trước khi tin được xác nhận.
Chatbot không có cách nào biết tin đang ở giai đoạn nào nếu bạn không hỏi. Khi tìm trên mạng, nó có thể gặp bài đăng lúc sáng với con số cũ và bài đăng lúc chiều với con số mới, rồi trộn cả hai trong một câu trả lời. Khi không tìm, nó có thể lấp chỗ trống bằng một câu nghe hợp lý dựa trên những sự kiện tương tự trong quá khứ. Cả hai trường hợp đều cho ra câu văn trơn tru, nên người đọc khó thấy chỗ hở.
Vì vậy với tin vừa xảy ra trong ngày, khác biệt giữa các lần hỏi là chuyện được báo trước. Phần giải thích kỹ vì sao máy kiểm sai tin vừa xảy ra nằm ở danh mục Kiểm một tin lan truyền với AI của trang; ở đây chỉ cần nhớ một điều: tin càng mới, càng nên coi câu trả lời của AI là gợi ý tìm đọc, không phải kết luận.
Quy trình năm bước biến chỗ vênh thành manh mối kiểm tin
Khi thấy hai câu trả lời không khớp, thay vì chọn câu nào nghe thuận tai hơn, bạn đi theo năm bước dưới đây. Mất khoảng mười phút cho một tin.
- Mở cuộc trò chuyện mới cho mỗi lần hỏi. Hỏi trong cuộc trò chuyện cũ thì máy bị ảnh hưởng bởi những gì đã nói trước đó. Cuộc trò chuyện mới giúp bạn so hai lần hỏi trên cùng một nền.
- Dùng cùng một câu hỏi trung tính. Ví dụ: "Có thông tin gì về việc [mô tả sự việc] không? Nêu rõ nguồn và thời điểm đăng của từng thông tin. Phần nào chưa có nguồn xác nhận thì ghi là chưa xác nhận." Không thêm "nghe nói", "có phải là", không nói sẵn ý mình.
- Chép hai câu trả lời ra cạnh nhau và gạch chân chỗ khác. Chỉ quan tâm đến con số, ngày tháng, tên người, tên cơ quan và kết luận. Câu chữ khác nhau thì bỏ qua.
- Hỏi ngược về chỗ khác. Dán chỗ vênh vào cuộc trò chuyện thứ ba: "Có hai thông tin khác nhau về [chỗ vênh]. Nguồn nào nói thông tin nào, đăng lúc nào?" Máy không phân xử thay bạn, nhưng giúp bạn biết phải tìm ở đâu.
- Mở nguồn gốc và đọc chính đoạn liên quan. Bài của cơ quan báo chí được cấp phép, thông báo trên kênh chính thức của cơ quan nhà nước, văn bản gốc. Chỗ nào nguồn chưa nói rõ thì ghi "chưa rõ" và chưa chia sẻ.
Năm bước này chậm hơn hỏi một lần rồi tin luôn, nhưng chỉ cần làm với tin bạn định chuyển tiếp cho người khác hoặc định dựa vào để quyết định việc gì đó. Tin đọc cho biết thì một lần hỏi kèm việc mở bài gốc là đủ.
Những thói quen làm câu trả lời lệch nhiều hơn
Có những cách hỏi tưởng tiện lại khiến câu trả lời dao động mạnh hơn và khó kiểm hơn. Gặp mình đang làm những việc dưới đây thì nên đổi cách.
- Hỏi lại liên tục cho tới khi gặp câu mình muốn. Đây là cách chắc chắn nhất để tự lừa mình: trong mười lần hỏi kiểu gì cũng có một lần máy nói đúng điều bạn mong.
- Dán nguyên tin nhắn chuyển tiếp rồi hỏi "đúng không". Tin nhắn thường trộn nhiều khẳng định, máy có thể chấm cả gói theo một chi tiết nó tìm được. Tách ra từng câu sẽ cho kết quả ổn định hơn.
- Hỏi về tin trong ngày mà không hỏi thời điểm. Không đòi máy ghi giờ đăng của nguồn thì bạn không biết nó đang kể bản tin buổi sáng hay buổi chiều.
- Bật chế độ trả lời thật ngắn. Câu trả lời một dòng cắt mất phần rào đón và nguồn, hai lần hỏi lại càng trông như mâu thuẫn hoàn toàn.
- Coi câu trả lời dài, tự tin là câu đúng hơn. Độ dài và giọng chắc chắn không liên quan đến độ chính xác. Câu trả lời ngắn mà ghi rõ "chưa có nguồn xác nhận" thường đáng tin hơn một đoạn kể chi tiết không kèm nguồn.
Một lưu ý về dữ liệu: khi dán tin nhắn từ nhóm chat gia đình hay nhóm công ty vào chatbot để hỏi, hãy xoá tên người gửi, số tài khoản, địa chỉ và mọi thông tin riêng trước. Câu hỏi về tin không cần những thứ đó.
Khi nào nên ngừng hỏi AI và chuyển sang nguồn khác
Có những lúc hỏi thêm chatbot không làm bạn hiểu rõ hơn mà chỉ thêm rối. Dấu hiệu dễ nhận nhất là ba lần hỏi cho ba kết luận khác nhau về cùng một khẳng định. Lúc đó, vấn đề không nằm ở câu hỏi của bạn mà ở chỗ thông tin ngoài đời chưa đủ chắc chắn để ai trả lời được, kể cả máy.
Dấu hiệu thứ hai là máy không đưa được nguồn, hoặc đưa nguồn mà khi mở ra thì không có đoạn nào nói đúng điều máy nói. Dấu hiệu thứ ba là tin liên quan đến an toàn, sức khoẻ, tiền bạc hay quyết định gấp: những tin này chỉ nên dựa vào kênh chính thức của cơ quan có trách nhiệm và báo chí được cấp phép, AI chỉ giúp bạn biết phải tìm kênh nào.
Ngừng hỏi AI không có nghĩa là bỏ cuộc. Bạn có thể ghi lại tin đó, hẹn kiểm lại sau vài giờ hoặc sang ngày hôm sau, khi báo chí đã có thêm thông tin. Với người nhận tin chuyển tiếp, câu trả lời trung thực nhất nhiều khi là "chưa rõ, đang chờ nguồn chính thức". Cuối cùng, nhắc lại một nguyên tắc chung của mọi bài trên trang: AI tóm tắt và kiểm tin đều có thể sai, nên luôn đối chiếu bài gốc trước khi tin và trước khi chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào để chatbot trả lời giống nhau mỗi lần không?
Người dùng phổ thông hầu như không chỉnh được độ ngẫu nhiên trong ứng dụng chat. Bạn chỉ có thể làm câu trả lời ổn định hơn bằng cách hỏi cụ thể, yêu cầu nêu nguồn và thời điểm, mở cuộc trò chuyện mới mỗi lần. Kể cả vậy, với tin mới, khác biệt vẫn xảy ra và đó là tín hiệu nên đọc nguồn.
Hai chatbot nói giống nhau thì tin đó chắc đúng phải không?
Không hẳn. Hai chatbot có thể cùng tìm thấy một bài sai rồi cùng nhắc lại, hoặc cùng học từ những trang chép lại nhau. Hai máy đồng ý chỉ cho biết thông tin đó đang phổ biến trên mạng, chưa cho biết nó đúng. Vẫn phải xem nguồn gốc là ai công bố.
Nên tin câu trả lời có kèm nguồn hay câu trả lời không kèm nguồn?
Câu trả lời kèm nguồn dễ kiểm hơn, nhưng chỉ có giá trị khi bạn mở nguồn ra và thấy đúng đoạn nói điều máy nói. Có trường hợp nguồn có thật mà nội dung bị máy diễn giải sai hoặc lấy từ phần khác của trang. Câu trả lời không kèm nguồn thì chỉ nên coi là gợi ý.
Hỏi bằng tiếng Anh có cho câu trả lời chính xác hơn về tin Việt Nam không?
Không có quy luật chung. Với tin trong nước, nguồn tiếng Việt thường đầy đủ và cập nhật hơn, hỏi bằng tiếng Anh đôi khi khiến máy tìm những bản tin nước ngoài viết lại, chậm hơn hoặc thiếu chi tiết. Với tin quốc tế thì hỏi bằng ngôn ngữ gốc của sự kiện có thể giúp tìm được nguồn sát hơn.
Có nên dùng câu trả lời của AI làm bằng chứng khi tranh luận trong nhóm chat không?
Không nên. Người khác hỏi lại có thể nhận câu trả lời ngược lại, và cuộc tranh luận chuyển thành chuyện máy nào đúng. Thứ có giá trị để đưa ra là bài gốc của cơ quan báo chí hoặc thông báo chính thức, kèm ngày đăng. AI chỉ là công cụ giúp bạn tìm ra những thứ đó.
Tính năng nhớ cuộc trò chuyện có làm câu trả lời về tin bị lệch không?
Có thể. Khi chatbot nhớ những gì bạn đã nói trước đây, như quan điểm hay mối quan tâm, nó có thể trả lời theo hướng hợp với bạn hơn. Khi hỏi về tin, nên dùng cuộc trò chuyện mới hoặc chế độ trò chuyện tạm thời nếu ứng dụng có, và kiểm cài đặt bộ nhớ trong phiên bản bạn đang dùng.