Tin giật gân lan nhanh hơn tin chuẩn vì ba lực cộng vào nhau: nội dung gây sốc khiến người đọc phản ứng ngay, thuật toán bảng tin coi phản ứng đó là dấu hiệu quan tâm nên đẩy đi xa hơn, và người đăng nhìn số liệu rồi học cách viết giật gân hơn. Trong khi đó, tin chuẩn phải chờ xác minh, viết thận trọng, nên đến sau và ít gây xúc động hơn.
Không có lực nào trong ba lực trên là bí mật hay ác ý. Nhưng khi chúng chạy cùng lúc, một tiêu đề sai sự thật có thể đi khắp các nhóm chat trước khi bản đính chính kịp ra đời. Bài này trình bày điều nghiên cứu đã đo được, mô tả vòng lặp từng bước, và chỉ ra những phản ứng của chính bạn có thể vô tình tiếp sức cho tin giật gân, kèm cách phản ứng khác.
Nghiên cứu đã đo được gì
Công trình được trích dẫn nhiều nhất về chủ đề này là nghiên cứu của Soroush Vosoughi, Deb Roy và Sinan Aral tại Viện Công nghệ Massachusetts, đăng trên tạp chí Science năm 2018. Nhóm tác giả phân tích khoảng 126.000 chuỗi lan truyền tin đồn trên Twitter trong giai đoạn 2006–2017, các tin này đã được sáu tổ chức kiểm chứng độc lập xác định là đúng hay sai. Kết quả: tin sai lan xa hơn, nhanh hơn và sâu hơn tin đúng ở mọi chủ đề; tin sai có khả năng được chia sẻ lại cao hơn khoảng 70%, và tin đúng mất thời gian lâu hơn khoảng sáu lần để đến được 1.500 người.
Hai chi tiết trong nghiên cứu đó đáng chú ý với người đọc phổ thông. Một là tin sai thường mới lạ hơn tin đúng, và phản hồi của người đọc chứa nhiều biểu hiện ngạc nhiên, ghê sợ hơn. Hai là khi nhóm tác giả loại tài khoản tự động ra khỏi phép tính, kết luận không đổi: chính con người, chứ không phải máy, là bên lan tin sai mạnh nhất.
Một hướng nghiên cứu khác của William Brady và cộng sự, đăng trên tạp chí PNAS năm 2017, cho thấy các bài đăng về chủ đề gây tranh cãi chứa nhiều từ ngữ mang màu sắc đạo đức và cảm xúc như phẫn nộ, ghê tởm, xấu hổ thì được chia sẻ lại nhiều hơn.
Cần đọc các kết quả này với đúng giới hạn của chúng. Dữ liệu chủ yếu từ một nền tảng, ở giai đoạn trước nhiều thay đổi lớn về thuật toán, và chủ yếu là tin tiếng Anh. Chúng cho thấy xu hướng mạnh và lặp lại, nhưng không nên áp nguyên con số sang mọi mạng xã hội hay mọi nhóm chat ở Việt Nam.
Vòng lặp đẩy tin giật gân lên, từng bước
Ghép nghiên cứu ở trên với cách bảng tin chấm điểm, ta có một vòng lặp tự tăng tốc. Dưới đây là diễn tiến của một tình huống giả định về một tiêu đề kiểu "nước máy khu X nhiễm độc".
- Một trang đăng tiêu đề gây sốc, kèm ảnh cốc nước đục không rõ chụp ở đâu, lúc nào. Không có tên cơ quan nào được dẫn.
- Vài trăm người đầu tiên thấy bài. Nhiều người dừng lại lâu, bình luận lo lắng, hỏi nhau, gắn tên người thân vào.
- Hệ thống thấy tỷ lệ tương tác cao bất thường so với bài cùng trang, liền thử phân phối cho nhóm rộng hơn, gồm bạn bè của những người đã bình luận.
- Bài bị chụp màn hình và chuyển vào các nhóm chat khu phố, nơi không còn nhãn hay đường dẫn về nguồn.
- Vài giờ sau, cơ quan cấp nước hoặc chính quyền địa phương ra thông báo chính thức kèm kết quả kiểm nghiệm. Thông báo viết khô, ít người thả cảm xúc, nên được chấm điểm thấp hơn bài gốc.
- Trang đăng bài đầu tiên thấy số liệu đẹp, ghi nhớ công thức tiêu đề, và lần sau làm tương tự.
Ở mỗi bước, không ai cần cố ý làm hại. Người bình luận lo cho gia đình, hệ thống làm đúng việc nó được thiết kế, và người đăng chạy theo con số. Chỗ có thể cắt vòng lặp là bước hai và bước bốn, tức là phản ứng của người đọc như bạn.
Cũng nên để ý rằng vòng lặp này chạy nhanh nhất vào những lúc người ta đang lo: mùa mưa bão, khi có dịch bệnh, trước kỳ thi, khi giá cả biến động. Đó là lúc nhu cầu thông tin cao mà tin chính thức chưa kịp có, nên khoảng trống được lấp bằng bất cứ thứ gì đến trước. Biết điều đó, bạn có thể tự đặt cho mình một luật nhỏ: trong những ngày như vậy, tin nào chưa có tên cơ quan hay người chịu trách nhiệm đi kèm thì đọc để biết, chưa vội làm theo và chưa chuyển cho ai.
Tin giật gân và tin chuẩn khác nhau ở đâu
Không phải tin nào có tiêu đề mạnh cũng sai, và không phải tin nào viết khô cũng đúng. Nhưng có một số đặc điểm thường đi cùng nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận dạng nhanh trong vài giây.
| Đặc điểm | Thường gặp ở tin giật gân | Thường gặp ở tin chuẩn |
|---|---|---|
| Thời điểm | Có mặt rất sớm, đôi khi trước cả khi sự việc rõ ràng | Đến sau, có giờ cập nhật, có khi ghi đang xác minh |
| Nguồn | Không nêu ai nói, hoặc "dân mạng", "nguồn tin riêng" | Nêu tên cơ quan, người phát ngôn, tài liệu cụ thể |
| Ngôn ngữ | Tính từ mạnh, chữ in hoa, dấu chấm than, từ ngữ đạo đức | Động từ trung tính: cho biết, công bố, theo kết quả |
| Chi tiết | Ít thời gian, địa điểm cụ thể; ảnh không rõ xuất xứ | Có thời gian, địa điểm, con số kèm đơn vị |
| Lời kêu gọi | Chia sẻ ngay, cảnh báo người thân, đừng để bị xoá | Hiếm khi kêu gọi chia sẻ |
| Khi sai | Lặng lẽ xoá hoặc không đính chính | Có ghi chú đính chính hoặc cập nhật trong bài |
Một mẹo nhỏ: nếu tiêu đề khiến bạn muốn bấm chia sẻ ngay trước khi đọc hết, đó chính là lúc nên dừng. Cảm giác thôi thúc là đặc điểm của cách viết, không phải bằng chứng của sự thật.
Bình luận chê cũng là nhiên liệu
Nhiều người nghĩ rằng vào bình luận "tin sai rồi", "đừng tin" dưới một bài giật gân là đang giúp dập tin. Ý tốt, nhưng với hệ thống xếp hạng, đó vẫn là một lượt tương tác, thậm chí là tương tác mạnh vì bình luận thường kéo theo trả lời qua lại. Bài càng nhiều bình luận, càng có cơ hội hiện với bạn bè của những người bình luận, trong đó có bạn bè của bạn.
Tương tự, chia sẻ lại bài sai kèm dòng chữ "xem cái tin vớ vẩn này" hay chụp màn hình để chế giễu cũng đưa tin đó tới thêm người. Một phần người thấy sẽ chỉ đọc ảnh, không đọc lời chê của bạn.
Có những cách phản ứng không bơm thêm nhiên liệu. Muốn tin đó bớt hiện với chính mình, dùng nút ẩn hoặc không quan tâm. Thấy tin rõ ràng sai và có hại, dùng chức năng báo cáo của nền tảng. Muốn giúp người thân đang lo lắng, nhắn riêng cho họ kèm thông báo của cơ quan chính thức hoặc bài của cơ quan báo chí được cấp phép, thay vì tranh luận công khai dưới bài gốc. Muốn lên tiếng rộng hơn, đăng bài đính chính của nguồn chính thức, không đăng lại bài sai.
Cách này đòi hỏi kiềm chế, vì phản ứng tự nhiên khi thấy điều sai là muốn sửa ngay tại chỗ. Nhưng hiểu cơ chế giúp bạn chọn nơi sửa hiệu quả hơn: ở chỗ người thân của bạn đọc được, không phải ở chỗ thuật toán đang đếm điểm.
Dùng AI để hạ nhiệt một tin trước khi phản ứng
Trợ lý AI không biết tin nào thật, nhưng có thể giúp bạn đọc chậm lại. Chép nội dung bài, xoá tên người thường, số điện thoại và thông tin cá nhân nếu có, rồi thử một trong các câu lệnh sau.
- "Hãy tách đoạn sau thành hai phần: các khẳng định có thể kiểm chứng được, và các từ ngữ hoặc câu chỉ thể hiện cảm xúc, nhận định."
- "Viết lại tiêu đề này theo giọng trung tính của một bản tin, không thêm thông tin mới, và chỉ ra những chỗ tiêu đề gốc nói quá so với nội dung."
- "Liệt kê những câu hỏi mà bài này chưa trả lời: ai nói, ở đâu, khi nào, dựa vào tài liệu nào."
- "Nếu muốn kiểm tin này, nên tìm loại nguồn chính thức nào? Chỉ nêu loại cơ quan, không cần đường dẫn."
Những câu lệnh này không yêu cầu AI phán đúng sai, vì chatbot thường không biết sự việc vừa xảy ra và có thể trả lời tự tin mà sai. Việc của AI ở đây là làm tấm gương giúp bạn nhìn ra cách bài được viết. Mọi kết luận về sự thật vẫn phải dựa trên bài gốc và nguồn chính thức; quy trình kiểm một tin lan truyền với AI có trong danh mục riêng của trang.
Nền tảng và tòa soạn đang làm gì, và vì sao chưa đủ
Các nền tảng lớn đã công bố một số biện pháp: giảm phân phối tiêu đề câu nhấp, gắn nhãn cho nội dung bị tổ chức kiểm chứng đánh giá sai, hiện lời nhắc khi người dùng định chia sẻ một bài viết họ chưa mở ra đọc. Một mạng xã hội từng thử nghiệm lời nhắc đó và cho biết người dùng mở bài nhiều hơn trước khi chia sẻ lại. Những biện pháp này có tác dụng ở mức độ nhất định, nhưng chúng phải chạy đua với tốc độ lan truyền và thường chỉ phủ được tin tiếng Anh hoặc chủ đề lớn.
Phía tòa soạn, nhiều cơ quan báo chí cũng chịu áp lực từ cùng vòng lặp: tiêu đề trung tính ít được chia sẻ, nên có lúc tiêu đề của báo chuẩn cũng dần mạnh tay hơn. Đó là lý do người đọc không chỉ cần cảnh giác với trang lạ mà cần đọc kỹ cả nội dung dưới tiêu đề của trang quen.
Rốt cuộc, khâu cuối cùng của vòng lặp là người đọc. Mỗi lần bạn dừng lại trước khi chia sẻ, chọn nút ẩn thay vì bình luận giận dữ, hay gửi người thân nguồn chính thức thay vì ảnh chụp màn hình, bạn đang làm giảm tốc độ của một vòng quay mà không công cụ kỹ thuật nào cắt được hoàn toàn. Và khi nhờ AI đọc giúp, nhớ rằng AI tóm tắt hay đánh giá tin cũng có thể sai; đối chiếu bài gốc vẫn là bước không bỏ được.
Câu hỏi thường gặp
Tin giật gân có phải lúc nào cũng là tin giả không?
Không. Có những tin thật được viết theo lối giật gân, và có tin giả viết rất điềm đạm. Giật gân là cách trình bày, không phải thước đo sự thật. Nó chỉ là tín hiệu để bạn đọc kỹ hơn, tìm nguồn gốc và đối chiếu trước khi tin hay chia sẻ.
Vì sao bản đính chính ít người xem hơn tin sai ban đầu?
Bản đính chính thường đến sau khi sự chú ý đã qua, viết theo giọng khô, ít gây cảm xúc, nên được thuật toán chấm điểm thấp và ít người chia sẻ. Nhiều người đã đọc tin sai không bao giờ thấy bản đính chính nếu không chủ động tìm.
Thả cảm xúc phẫn nộ dưới một tin có làm nó lan hơn không?
Thả cảm xúc nào cũng là tương tác, và các nền tảng có thể đặt trọng số khác nhau cho từng loại. Nguyên tắc an toàn là không tương tác với bài bạn cho là sai, dùng nút ẩn hoặc báo cáo nếu cần, và chia sẻ nguồn chính thức ở chỗ khác.
Có nên nhắn nhóm gia đình để cảnh báo một tin đang lan không?
Có thể, nếu bạn gửi kèm nguồn chính thức như thông báo của cơ quan có thẩm quyền hay bài của cơ quan báo chí được cấp phép. Tránh chụp lại bài sai rồi ghi "tin giả", vì nhiều người chỉ nhìn ảnh mà không đọc chú thích của bạn.
Nghiên cứu về tin sai lan nhanh có áp dụng cho Việt Nam không?
Các nghiên cứu lớn chủ yếu dùng dữ liệu tiếng Anh từ một vài nền tảng nên không thể áp nguyên con số. Tuy vậy, cơ chế nền tảng là cảm xúc thúc đẩy chia sẻ và thuật toán ưu tiên tương tác là phổ biến, nên xu hướng tương tự rất đáng để tính đến.
AI có thể cho biết một tin giật gân là đúng hay sai không?
Không nên dựa vào AI để phán. Chatbot thường không có dữ liệu về sự việc vừa xảy ra và có thể trả lời sai một cách tự tin. Hãy dùng AI để tách khẳng định khỏi cảm xúc và liệt kê câu hỏi cần kiểm, còn kết luận phải dựa vào nguồn gốc.