Kiểm chứng trong tòa soạn thời AI cần thêm một lớp mới: ngoài việc kiểm sự việc như trước, phải kiểm cả những gì máy đã đưa vào bài trong quá trình làm, vì máy có thể thêm chi tiết nghe hợp lý mà không ai nhận ra. Quy trình hiệu quả nhất là hai lớp: người viết tự kiểm phần máy làm và đánh dấu nguồn từng khẳng định; bàn biên tập kiểm lại những khẳng định quan trọng nhất bằng nguồn độc lập.
Bài này viết từ phía người làm tin, khác với các bài kiểm tin lan truyền dành cho người đọc ở danh mục khác của trang. Nội dung gồm những thứ AI đưa vào bài phải kiểm, quy trình hai lớp, cách xử lý ảnh và clip độc giả gửi về, dùng AI làm người phản biện, ghi nhật ký kiểm chứng và quyết định khi chưa kịp kiểm. Một nguyên tắc chung: câu trả lời của AI không phải là nguồn — mọi chi tiết phải được đối chiếu bản gốc.
Kiểm chứng trong tòa soạn khác người đọc tự kiểm ở đâu
Người đọc kiểm một tin lan truyền để quyết định có tin, có chia sẻ hay không. Tòa soạn kiểm để quyết định có đăng hay không, và khi đăng thì chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước công chúng. Vì vậy chuẩn của tòa soạn cao hơn: không chỉ "có vẻ đúng" mà phải có nguồn kiểm được cho mỗi khẳng định, có người đã kiểm, và có ghi lại.
Tòa soạn cũng có công cụ mà người đọc không có: quyền liên hệ cơ quan chức năng để xác nhận, mạng lưới phóng viên ở các địa phương, kho tư liệu của chính mình, và thời gian của một biên tập viên chuyên kiểm. Khi AI xuất hiện, các công cụ này vẫn là xương sống. AI thêm vào một trợ lý đọc nhanh, nhưng cũng thêm một nguồn lỗi mới mà trước đây không có.
Nguồn lỗi mới đó có tính chất riêng: nó không giống lỗi của phóng viên vội, như gõ nhầm, nghe nhầm, mà là chi tiết được sinh ra trôi chảy, đúng văn phong, nằm lẫn trong đoạn văn đúng. Một câu trích dẫn bịa nghe rất giống lời người thật. Một con số bịa có đơn vị, có năm, có cả nguồn nghe hợp lý.
Những thứ AI đưa vào bài phải kiểm lại
Bảng dưới liệt kê các chỗ mà máy hay để lại dấu vết trong bài, kèm cách kiểm. Biên tập viên nên hỏi phóng viên đã dùng AI ở khâu nào để biết cần soi đâu.
| Chỗ hay có lỗi | Máy sai thế nào | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Trích dẫn trực tiếp | Làm mượt lời nói, gộp hai câu, gán lời của người này cho người khác | Nghe lại băng theo mốc thời gian; hỏi phóng viên phút thứ mấy |
| Con số và đơn vị | Đổi đơn vị, lẫn năm, lấy số của bảng bên cạnh | Mở tài liệu gốc đúng trang, đúng bảng |
| Tên người, chức danh | Ghép người trùng tên, dùng chức danh cũ | Đối chiếu trang chính thức của đơn vị, hỏi lại nhân vật |
| Văn bản, quy định được nhắc | Nhầm số hiệu, nhầm dự thảo với văn bản đã ban hành | Tra văn bản trên cổng chính thức |
| Bối cảnh và sự việc trước đó | Dùng thông tin cũ, thêm sự việc không có | Đối chiếu kho tư liệu của tòa soạn và các bài đã đăng |
| Câu khái quát | "Nhiều chuyên gia cho rằng", "theo các nghiên cứu" | Đòi tên chuyên gia, tên nghiên cứu; không có thì bỏ câu |
Dòng cuối cùng hay bị bỏ qua nhất. Câu khái quát không có nguồn cụ thể thường là dấu hiệu của văn bản do máy viết, và trong tin tức, nó là câu không nên tồn tại.
Quy trình hai lớp: người viết và bàn biên tập
Quy trình này không đòi tòa soạn có bộ phận kiểm chứng riêng. Nó chia trách nhiệm rõ giữa hai người mà tòa soạn nào cũng có.
- Người viết khai báo: khi gửi bài, phóng viên ghi kèm đã dùng AI ở khâu nào, như chép lời, tóm tắt tài liệu, dịch, rà chữ. Việc khai không phải để bị phạt mà để biên tập viên biết soi đâu.
- Người viết đánh dấu nguồn: mỗi khẳng định quan trọng trong bài, gồm số liệu, trích dẫn, sự việc, có ghi chú nguồn ở bản nháp: tên người và mốc thời gian trong băng, tên tài liệu và trang, hoặc quan sát trực tiếp.
- Người viết tự kiểm phần máy làm: nghe lại mọi trích dẫn, mở lại mọi số liệu ở bản gốc. Đánh dấu đã kiểm.
- Bàn biên tập chọn khẳng định then chốt: những câu mà nếu sai thì bài sụp, hoặc gây hại cho người được nhắc tên. Thường là ba đến năm câu.
- Bàn biên tập kiểm độc lập: với các khẳng định then chốt, kiểm bằng nguồn khác nguồn phóng viên dùng, hoặc ít nhất mở chính nguồn đó ra xem.
- Ghi lại: ai kiểm câu nào, bằng nguồn nào, lúc nào. Lưu cùng hồ sơ bài.
Với tin nhanh, quy trình có thể rút gọn, nhưng hai việc không bỏ: phóng viên tự nghe lại trích dẫn, và biên tập viên kiểm ít nhất một khẳng định then chốt.
Ảnh và clip độc giả gửi về
Tòa soạn nhận ngày càng nhiều ảnh, clip từ độc giả, nhất là khi có sự cố. Một phần trong số đó có thể là ảnh cũ, ảnh ở nơi khác, hoặc ảnh do AI tạo. Các bước kiểm cơ bản:
- Liên hệ trực tiếp người gửi: hỏi họ chụp lúc nào, ở đâu, bằng thiết bị gì, có ảnh khác cùng lúc không. Người chụp thật thường trả lời cụ thể và gửi thêm được.
- Xin tệp gốc: ảnh gửi qua ứng dụng nhắn tin thường bị nén và mất thông tin chụp. Tệp gốc từ máy cho thêm dữ liệu để đối chiếu.
- Đối chiếu bối cảnh: thời tiết, bóng nắng, biển số, kiến trúc, cây cối có khớp với nơi và lúc được nói tới không. Phóng viên địa phương có thể nhận ra ngay.
- Tìm xem ảnh đã từng xuất hiện chưa: kỹ thuật tìm ngược hình ảnh được trình bày kỹ trên trang AI Tra Cứu; ở đây chỉ nhắc rằng đây là bước bắt buộc.
- Cẩn trọng với ảnh quá hoàn hảo: ảnh do AI tạo ngày càng khó phân biệt bằng mắt. Công cụ dò ảnh AI có thể gợi ý nhưng không làm bằng chứng. Khi không xác minh được nguồn gốc, không dùng ảnh như ảnh hiện trường.
- Xin phép và ghi nguồn: dùng ảnh độc giả cần sự đồng ý của người chụp và ghi nguồn đúng theo ý họ; nếu ảnh có người bị nạn, cân nhắc che mặt.
Với clip có tiếng nói của người nổi tiếng hoặc người có chức vụ, mức thận trọng phải cao hơn nữa, vì giọng nói giả bằng AI đã khá thuyết phục. Kiểm với văn phòng hay người phát ngôn của chính người đó trước khi đăng.
Dùng AI làm người phản biện, không làm trọng tài
AI không phán được bài đúng hay sai, nhưng có thể đóng vai người đọc khó tính để chỉ ra chỗ yếu. Câu lệnh mẫu: "Đọc bài nháp dưới đây, đã thay tên người bằng ký hiệu. Liệt kê mọi khẳng định có thể kiểm chứng được. Với mỗi khẳng định, cho biết bài đã nêu nguồn chưa, nguồn là loại gì, và nếu là người đọc hoài nghi thì sẽ hỏi gì. Không đánh giá khẳng định đúng hay sai."
Danh sách máy trả về thường dài và có cả những câu không cần kiểm. Giá trị của nó là đôi khi bắt được một khẳng định mà người viết đã quên rằng mình chưa có nguồn, vì đọc bài của mình quá nhiều lần. Đây là việc máy làm tốt: đọc văn bản một cách máy móc, không bị quen mắt.
Điều không nên làm là hỏi máy "khẳng định này đúng không" rồi lấy câu trả lời làm căn cứ. Với sự việc vừa xảy ra, máy không biết; với sự việc cũ, máy có thể nhớ nhầm. Câu trả lời của máy chỉ có thể gợi ý nơi tìm nguồn, không thay được nguồn. Trước khi dán bài nháp, nhớ che tên nguồn tin và chi tiết nhận dạng.
Ghi nhật ký kiểm chứng cho từng bài
Nhật ký kiểm chứng là một bảng đơn giản đi kèm hồ sơ bài: mỗi dòng một khẳng định, cột nguồn, cột người kiểm, cột thời điểm, cột ghi chú. Nó nghe như việc giấy tờ thừa, nhưng có ba công dụng mà tòa soạn nào từng bị khiếu nại đều thấy rõ. Thứ nhất, khi nhân vật phản đối, tòa soạn trả lời được ngay bằng nguồn cụ thể. Thứ hai, khi phát hiện sai, biết lỗi lọt ở khâu nào. Thứ ba, khi một đồng nghiệp viết tiếp đề tài, họ không phải kiểm lại từ đầu.
Với bài có dùng AI, nhật ký nên có thêm một cột: khẳng định này có đi qua công cụ AI ở khâu nào không, như chép lời, tóm tắt, dịch. Cột này giúp biên tập viên tập trung vào đúng các dòng cần soi, và sau vài tháng cho thấy công cụ nào hay gây lỗi ở loại khẳng định nào.
Không cần phần mềm riêng. Một bảng tính dùng chung theo mẫu cố định, hoặc một khối ghi chú ở cuối bản nháp, là đủ cho đa số tòa soạn. Điều quan trọng là thói quen: không có nhật ký thì bài chưa được coi là sẵn sàng để duyệt. Nhật ký chứa nguồn tin nên được lưu cùng mức bảo mật với băng phỏng vấn, không dán vào công cụ AI bên ngoài.
Khi chưa kịp kiểm: giữ tin hay đăng có rào
Chưa kiểm được khẳng định then chốt thì chưa đăng. Áp lực đăng nhanh là có thật, nhưng một tin sai đăng sớm gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với đăng muộn vài giờ. Nhiều sai sót nổi tiếng của nghề báo xuất phát từ việc đăng trước, kiểm sau.
Đăng phần đã kiểm, nói rõ phần chưa rõ. Có thể đưa tin những gì đã xác nhận, kèm câu nói thẳng rằng tòa soạn đang xác minh thêm chi tiết nào. Cách này trung thực với người đọc hơn là viết rào kiểu "được cho là" cho mọi câu.
Không lấy tin của trang khác làm xác nhận. Nhiều trang cùng đăng một tin không có nghĩa là tin đã được kiểm, vì có thể tất cả cùng dẫn một nguồn chưa xác minh, hoặc cùng chép từ một trang tin tự động.
Cập nhật công khai. Khi có thêm thông tin, cập nhật bài và ghi rõ thời điểm cập nhật, điều gì thay đổi. Nếu thông tin ban đầu sai, đính chính, không âm thầm sửa.
Câu hỏi thường gặp
Tòa soạn nhỏ không có người kiểm chứng riêng thì làm sao?
Áp dụng quy trình hai lớp với người viết và người duyệt bài. Điều quan trọng là người duyệt biết phóng viên đã dùng AI ở khâu nào và chọn được vài khẳng định then chốt để tự kiểm. Không cần kiểm hết mọi câu, nhưng không được bỏ qua những câu quan trọng nhất.
Phóng viên có nên ngại khai đã dùng AI không?
Không nên. Khai rõ giúp biên tập viên biết soi chỗ nào và bảo vệ chính phóng viên khi có lỗi. Tòa soạn cũng cần tạo không khí để việc khai là bình thường, chứ không phải là lý do bị đánh giá thấp. Giấu việc dùng mới là điều đáng lo.
Có công cụ nào tự động phát hiện trích dẫn bịa không?
Hiện không có công cụ đáng tin cậy làm được việc này. Cách chắc chắn duy nhất vẫn là đối chiếu với băng ghi âm hoặc văn bản gốc. Đây là lý do việc ghi mốc thời gian cho mỗi trích dẫn nên trở thành thói quen của phóng viên.
Ảnh độc giả gửi không xác minh được thì có dùng không?
Không nên dùng như ảnh hiện trường. Nếu ảnh có giá trị tin tức lớn mà chưa xác minh được, có thể mô tả rằng đang có ảnh lan truyền và tòa soạn chưa xác minh được nguồn gốc, nhưng cân nhắc kỹ vì đăng ảnh kèm lời rào vẫn khiến nhiều người tin ảnh là thật.
Nhật ký kiểm chứng cần lưu bao lâu?
Tuỳ quy chế lưu trữ của tòa soạn và quy định hiện hành, nhưng ít nhất nên lưu bằng thời gian lưu băng phỏng vấn và hồ sơ bài. Khi có khiếu nại hay tranh chấp sau khi đăng, nhật ký là bằng chứng cho thấy tòa soạn đã làm đúng quy trình.
AI có giúp kiểm chứng tin bằng tiếng nước ngoài không?
Có ích ở việc dịch và tóm tắt nguồn nước ngoài để phóng viên biết đọc gì. Nhưng khẳng định quan trọng nên được người biết ngôn ngữ đó đọc lại ở bản gốc, vì bản dịch máy có thể làm mất các chữ rào như có thể, được cho là, theo báo cáo sơ bộ.