Nghe tin bằng giọng đọc AI tiện cho những lúc tay và mắt đang bận, như đi xe buýt, nấu ăn, tập thể dục, hoặc khi mắt đã mỏi sau giờ làm. Cách nghe an toàn nhất là dùng chức năng đọc nguyên văn của điện thoại hay của trang báo; nếu nhờ chatbot đọc, phải yêu cầu đọc đúng nguyên văn, vì chatbot có thể đọc kiểu kể lại. Giọng đọc máy hay đọc sai số liệu, chữ viết tắt và tên riêng, nên đoạn nào có số quan trọng thì dừng lại nhìn chữ.
Bài này so sánh ba cách nghe tin phổ biến, liệt kê lỗi đọc hay gặp với tiếng Việt, hướng dẫn cài đặt để nghe dễ chịu và vài thói quen để nghe mà vẫn nắm đúng nội dung. Tên menu và tính năng thay đổi theo hãng và phiên bản, nên bài tả theo loại chức năng; bạn kiểm phiên bản hiện hành trên máy mình. Và như mọi cách đọc tin có AI chen vào: giọng đọc hay bản kể lại của AI có thể sai, câu nào quan trọng thì đối chiếu bài gốc.
Nghe tin hợp với lúc nào, không hợp với lúc nào
Nghe hợp với tin dài dạng kể: phóng sự, bài phân tích, bài phỏng vấn. Những bài đó vốn được viết theo mạch, nghe vẫn theo được. Nghe cũng là cứu cánh cho người lớn tuổi mắt kém, người có khó khăn khi đọc, người làm việc phải nhìn màn hình cả ngày và muốn cho mắt nghỉ.
Nghe không hợp với tin dày số liệu, bảng biểu, tin có nhiều tên riêng nước ngoài, tin cần so sánh trước sau. Khi đọc bằng mắt, bạn có thể quay lại liếc một con số; khi nghe, số đi qua là mất. Nghe cũng không thay được việc nhìn ảnh, biểu đồ, chú thích ảnh trong bài.
Có một lúc tuyệt đối không nên nghe tin qua tai nghe: khi đang tự lái xe máy, đi xe đạp trên đường đông. Đeo tai nghe khi điều khiển xe vừa che mất tiếng còi và tiếng xe xung quanh, vừa có thể vi phạm quy định giao thông. Nếu muốn tranh thủ, nghe khi ngồi xe buýt, tàu, hoặc khi đi bộ ở nơi vắng với âm lượng vừa đủ và một bên tai để trống.
Ba cách nghe tin và điểm khác nhau
Có ba con đường chính để biến bài báo thành tiếng. Khác biệt quan trọng nhất là máy đọc nguyên văn hay máy kể lại theo cách của nó.
| Cách nghe | Đọc nguyên văn? | Điểm mạnh | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Chức năng đọc màn hình hoặc đọc nội dung của điện thoại | Có | Dùng được với hầu hết trang, không cần dán đi đâu | Đọc cả quảng cáo, chú thích, menu nếu không bật chế độ đọc |
| Nút nghe có sẵn trong trang báo hoặc ứng dụng đọc tin | Thường có | Giọng đã được toà soạn chọn, bỏ phần thừa | Không phải bài nào cũng có; có nơi dùng bản tóm tắt thay cho toàn văn |
| Dán bài vào chatbot có chế độ giọng nói | Không chắc | Hỏi tiếp được ngay khi nghe | Có thể rút gọn, diễn đạt lại, thêm thông tin ngoài bài |
Với cách thứ ba, nếu muốn nghe nguyên bài, bạn phải nói rõ: “Đọc nguyên văn bài dưới đây, không tóm tắt, không thêm bớt.” Ngay cả vậy, với bài dài, nên nghe qua chức năng đọc của điện thoại để chắc chắn. Chatbot giọng nói hợp với việc nghe một bản tóm tắt rồi hỏi thêm, không hợp với việc thay thế bài gốc.
Với nút nghe trong ứng dụng đọc tin, để ý xem đó là bản đọc toàn bài hay bản đọc tóm tắt. Một bản tin hai phút cho một bài dài mười lăm phút đọc là dấu hiệu bạn đang nghe bản rút gọn.
Lỗi đọc thường gặp với tiếng Việt
Giọng đọc máy cho tiếng Việt đã khá tự nhiên, nhưng các lỗi dưới đây vẫn gặp ở nhiều công cụ. Biết trước để khi nghe thấy lạ thì dừng nhìn chữ.
- Chữ viết tắt. “TP.”, “UBND”, “ĐH”, “THPT” có khi được đánh vần từng chữ cái, có khi đọc thành một từ vô nghĩa.
- Ngày tháng và phân số. “2/9” có thể được đọc là “hai phần chín” thay vì “ngày 2 tháng 9”; “10-15” có thể đọc thành “mười trừ mười lăm”.
- Dấu chấm, dấu phẩy trong số. “1.500” có thể bị đọc thành “một chấm năm trăm”; “1,5” có thể đọc sai bậc.
- Đơn vị và ký hiệu. “km2”, “%”, “°C”, “m3” đọc thiếu hoặc đọc ra ký hiệu.
- Tên riêng nước ngoài. Đọc theo cách đánh vần tiếng Việt, nghe không nhận ra tên.
- Dấu ngoặc kép. Khi nghe, bạn không thấy dấu ngoặc, nên không biết câu nào là lời trích của một người, câu nào là lời của bài báo.
- Phần thừa trên trang. Chú thích ảnh, tiêu đề bài liên quan, quảng cáo chen giữa được đọc liền mạch như một phần của bài.
Lỗi về dấu ngoặc kép là lỗi ít người để ý nhất mà hậu quả lại lớn: một nhận định gay gắt của một bên trong vụ việc, nghe qua giọng máy đều đều, rất dễ nhớ thành điều bài báo khẳng định. Khi nghe tới đoạn có “cho biết”, “khẳng định”, “theo ông”, “theo bà”, hãy chú ý ai đang nói.
Cài đặt để nghe dễ chịu và đỡ lỗi
Các bước dưới đây áp dụng cho hầu hết điện thoại. Tên mục có thể khác; tìm trong phần cài đặt trợ năng hoặc nội dung nói.
- Bật chế độ đọc của trình duyệt trước khi cho máy đọc. Chế độ này bỏ quảng cáo, menu, phần bình luận, chỉ giữ thân bài, giảm hẳn phần thừa.
- Chọn giọng tiếng Việt và thử vài giọng với cùng một đoạn có số và viết tắt. Giọng nào đọc đúng nhiều hơn thì giữ.
- Đặt tốc độ. Bắt đầu ở tốc độ bình thường, sau vài ngày tăng dần. Tin có nhiều thông tin mới nên nghe chậm hơn phóng sự kể chuyện.
- Dùng danh sách đọc sau: gặp bài dài khi đang bận thì lưu lại, tới lúc ngồi xe buýt mở danh sách ra nghe lần lượt.
- Học thao tác tạm dừng và lùi lại vài giây. Nghe tới số hay tên quan trọng thì lùi nghe lại hoặc dừng, mở màn hình nhìn chữ.
Nếu cài cho bố mẹ, làm sẵn một lối tắt trên màn hình chính và hướng dẫn đúng hai thao tác: bắt đầu đọc và dừng. Thêm nhiều lựa chọn hơn thường khiến người lớn tuổi ngại dùng.
Nghe sao cho thấm mà không hiểu lệch
Nghe xong, nói lại ba ý. Ngay sau khi nghe một bài, tự nói lại trong đầu ba điều bài nói. Nếu không nói được, bạn đã nghe lướt, và những gì đọng lại có thể là ấn tượng hơn là thông tin.
Chuyện số liệu thì nhìn chữ. Nghe để nắm mạch, nhìn để nắm số. Thói quen dừng lại ở con số quan trọng giúp bạn tránh kể lại sai cho người khác.
Để ý người nói. Mỗi khi nghe động từ dẫn lời, ghi nhận trong đầu ai đang nói. Nếu nghe xong không nhớ một ý là của ai, đừng nhắc lại ý đó như sự thật.
Nghe ít bài mà đủ bài. Danh sách phát tin liên tục dễ khiến bạn nghe mười bài mà nhớ chẳng bài nào. Chọn vài bài trong danh sách đọc sau, nghe hết từng bài, thay vì để máy phát nối tiếp không dừng.
Hỏi lại khi cần. Nếu dùng chatbot giọng nói, sau khi nghe bản tóm tắt bạn có thể hỏi “đoạn nào trong bài nói điều này”, rồi mở bài gốc kiểm. Tóm tắt của AI có thể sai; bài gốc mới là căn cứ.
Ví dụ giả định: nghe một tin về lịch cắt nước
Ví dụ giả định: sáng sớm, bạn vừa đánh răng vừa nghe điện thoại đọc một tin địa phương về việc tạm ngừng cấp nước để sửa đường ống. Giọng máy đọc: “Thời gian ngừng cấp nước từ tám giờ ngày hai phần chín đến mười bảy giờ cùng ngày, khu vực các phường A, B và một phần phường C.” Bạn nghe được “cắt nước”, nhớ mang máng là “ngày hai”, và nhắn vào nhóm gia đình rằng ngày hai sẽ mất nước cả ngày.
Nếu nhìn chữ, bạn sẽ thấy “2/9” là ngày 2 tháng 9, khung giờ là từ tám giờ sáng tới năm giờ chiều chứ không phải cả ngày, và phường C chỉ bị ảnh hưởng một phần, có danh sách tuyến đường cụ thể trong bài. Ba chi tiết đều bị giọng đọc làm mờ đi: ngày tháng đọc thành phân số, giờ đọc theo kiểu hai mươi bốn giờ nghe không quen, và danh sách đường nằm trong bảng mà máy đọc lướt hoặc bỏ qua.
Bài học không phải là đừng nghe tin, mà là phân loại tin. Tin dạng thông báo có ngày giờ, địa điểm, danh sách thì nghe để biết có chuyện, rồi mở màn hình xem chi tiết. Tin dạng kể chuyện, phân tích thì nghe trọn vẹn được. Với thông báo dịch vụ thiết yếu, luôn đối chiếu kênh chính thức của đơn vị cấp nước hoặc chính quyền phường trước khi báo cho cả nhà.
Riêng tư và thói quen tốt khi nghe tin
Chức năng đọc màn hình đọc mọi thứ trên màn hình, kể cả thông báo tin nhắn bật lên giữa chừng. Nếu bạn nghe qua loa ngoài ở nơi đông người, người bên cạnh có thể nghe luôn tin nhắn riêng. Bật chế độ không làm phiền khi nghe tin, hoặc dùng tai nghe.
Khi dán bài vào chatbot để nghe hoặc hỏi tiếp, chỉ dán phần bài báo. Đừng kèm câu hỏi có tên người thân, địa chỉ, tình trạng sức khoẻ hay chuyện tiền bạc của gia đình. Nội dung trò chuyện, kể cả bằng giọng nói, có thể được lưu theo cài đặt của dịch vụ; xem lại mục quyền riêng tư của ứng dụng bạn dùng.
Cuối cùng, nghe tin cũng tiêu tốn sự chú ý như đọc tin. Nếu thấy mình nghe tin liên tục từ sáng tới tối, tin nào cũng nghe mà chẳng giữ lại được gì, đó là lúc nên đặt giờ nghe cố định. Chuyên mục thói quen tin tức lành mạnh của trang có hướng dẫn riêng cho việc này.
Câu hỏi thường gặp
Giọng đọc AI đọc sai một con số thì làm sao biết?
Bạn chỉ biết nếu nghe thấy có gì lạ và dừng lại nhìn chữ. Vì vậy với tin có số quan trọng như giá, lịch, mức hỗ trợ, đừng chỉ nghe: lùi lại, mở màn hình xem đúng đoạn đó. Nghe hợp với việc nắm mạch, không hợp với việc ghi nhớ con số.
Có nên nhờ chatbot đọc bài báo thay cho chức năng đọc của điện thoại?
Nếu bạn cần nghe đúng nguyên bài, chức năng đọc của điện thoại hoặc của trang báo chắc chắn hơn, vì chúng đọc đúng chữ trên trang. Chatbot giọng nói có thể rút gọn hoặc diễn đạt lại. Chatbot hợp hơn với việc nghe bản tóm tắt rồi hỏi tiếp những chỗ chưa rõ.
Nghe tin ở tốc độ nhanh có ảnh hưởng tới việc hiểu không?
Với nội dung quen thuộc, nhiều người nghe nhanh vẫn theo được. Với tin có nhiều thông tin mới, tên riêng, số liệu, nghe nhanh dễ bỏ sót. Cách hợp lý là chỉnh tốc độ theo loại bài, và luôn có thể lùi lại vài giây khi gặp đoạn khó.
Bố mẹ lớn tuổi mắt kém thì nên cài nghe tin thế nào cho dễ dùng?
Cài sẵn giọng tiếng Việt dễ nghe, bật chế độ đọc để bỏ quảng cáo, tạo lối tắt trên màn hình chính và chỉ hướng dẫn hai thao tác bắt đầu và dừng. Ngồi nghe cùng vài lần để bố mẹ quen, và nhắc rằng tin có số tiền, lịch hẹn thì nên hỏi lại con cháu hoặc xem thông báo chính thức.
Nút nghe trong ứng dụng đọc tin đọc toàn bài hay tóm tắt?
Tuỳ ứng dụng và từng bài, có nơi đọc toàn văn, có nơi đọc bản tóm tắt do máy tạo. So thời lượng bản nghe với độ dài bài là cách nhận ra nhanh. Nếu là bản tóm tắt, coi nó như mọi bản tóm tắt AI: có thể sai, cần đối chiếu bài gốc với những ý quan trọng.
Nghe podcast tin tức do giọng AI đọc có đáng tin như nghe báo không?
Giọng đọc không quyết định độ tin cậy; nguồn nội dung mới quyết định. Một bản tin giọng máy của toà soạn được cấp phép khác hẳn một kênh không rõ ai làm, dựng từ bài xào lại. Hãy xem ai đứng sau kênh và nội dung có dẫn nguồn không. Chuyên mục về tin rác do AI sản xuất có hướng dẫn nhận ra kênh loại sau.