Một bộ quy tắc dùng AI trong tòa soạn cần trả lời được năm câu: dùng AI cho việc gì, không dùng cho việc gì, dữ liệu nào không đưa vào máy, khi nào phải ghi chú cho độc giả, và ai chịu trách nhiệm khi có lỗi. Không có bộ quy tắc, mỗi phóng viên tự đặt ranh giới riêng, và độc giả không biết gì về cách tờ báo mình đọc được làm ra.
Bài này đi qua các mục một bộ quy tắc thường có, cách ghi chú cho độc giả theo mức máy tham gia, ranh giới riêng cho ảnh và video, cách xử lý khi lỗi lọt ra, và việc đào tạo, rà soát. Nó dành cho thư ký tòa soạn, trưởng ban, người phụ trách bản tin nội bộ ở trường học hay doanh nghiệp, và người đọc muốn biết nên tìm gì trong ghi chú của một tờ báo. Các ví dụ là tình huống giả định. Như mọi bài trên trang: nội dung do AI tóm tắt hay tạo ra có thể sai — người duyệt phải đối chiếu bản gốc.
Vì sao tòa soạn cần quy tắc viết ra giấy
Trong một tòa soạn chưa có quy định, việc dùng AI vẫn diễn ra, chỉ là không ai biết rõ. Phóng viên này dùng máy chép lời, phóng viên kia nhờ máy viết lại đoạn mở, biên tập viên khác nhờ máy đặt tít. Mỗi người có ranh giới của riêng mình, và khi có sự cố, như một trích dẫn sai hay một tài liệu nhạy cảm bị tải lên công cụ bên ngoài, không ai biết đã vi phạm điều gì, vì chưa có điều gì được viết ra.
Quy tắc viết ra có ba tác dụng. Thứ nhất, nó cho phóng viên biết rõ những gì được làm, để họ dùng công cụ tự tin hơn thay vì lén lút. Thứ hai, nó tạo căn cứ cho biên tập viên khi kiểm bài: biết hỏi gì, kiểm gì. Thứ ba, khi công bố, nó cho độc giả một cam kết để đối chiếu, và đó là một phần của lòng tin.
Quy tắc không cần dài. Nhiều tòa soạn trên thế giới đã công bố nguyên tắc dùng AI của mình chỉ trong một hai trang. Điều quan trọng là cụ thể, có ví dụ, và có người chịu trách nhiệm cập nhật.
Những mục một bộ quy tắc thường có
Dưới đây là khung tám mục. Mỗi tòa soạn điều chỉnh theo quy mô và loại hình, nhưng hiếm khi nên bỏ mục nào.
- Mục đích và nguyên tắc chung: AI là công cụ hỗ trợ, con người chịu trách nhiệm biên tập; độ chính xác, độc lập, bảo vệ nguồn tin đứng trên tiện lợi.
- Việc được dùng: liệt kê cụ thể, như chép lời, tóm tắt tài liệu để đọc, dịch thô, rà chính tả, gợi ý tiêu đề, hỗ trợ phân tích dữ liệu.
- Việc không được dùng: tạo trích dẫn, tạo số liệu, viết tin sự kiện không qua người, tạo ảnh hay video giả như ảnh thật, quyết định đăng.
- Dữ liệu không đưa vào máy: danh tính nguồn tin, tài liệu được cung cấp riêng, dữ liệu cá nhân của nhân vật, bản thảo điều tra; trừ khi dùng công cụ nội bộ được duyệt.
- Công cụ được duyệt: tên công cụ, loại tài khoản, ai quản lý, cài đặt bắt buộc về quyền riêng tư.
- Ghi chú cho độc giả: khi nào cần, viết thế nào, đặt ở đâu trong bài.
- Kiểm duyệt và trách nhiệm: ai kiểm phần máy làm, kiểm bằng cách nào, ghi lại ở đâu.
- Rà soát: ngày ban hành, chu kỳ cập nhật, người phụ trách, cách phóng viên đề xuất sửa đổi.
Bản tin nội bộ ở trường học hay doanh nghiệp có thể dùng khung rút gọn: bốn mục đầu và mục ghi chú. Những nơi này ít gặp vấn đề nguồn tin nhưng thường gặp vấn đề dữ liệu cá nhân của học sinh, nhân viên.
Ghi chú cho độc giả: khi nào cần và viết thế nào
Không phải lần dùng AI nào cũng cần báo cho độc giả. Ghi chú mọi thứ làm ghi chú mất giá trị; không ghi gì làm mất lòng tin khi độc giả phát hiện. Bảng dưới là một cách phân mức.
| Mức máy tham gia | Ví dụ | Ghi chú cho độc giả |
|---|---|---|
| Công cụ hỗ trợ thông thường | Rà chính tả, chép lời băng phỏng vấn đã được nghe kiểm, dịch thô để đọc hiểu | Không cần ghi chú từng bài; nêu trong quy tắc công khai |
| Máy tham gia đáng kể vào nội dung | Bài tổng hợp số liệu do máy dựng phần lớn, bản dịch máy được biên tập từ bài nước ngoài, tóm tắt tự động | Ghi rõ cuối bài: phần nào máy làm, người nào kiểm |
| Hình ảnh, âm thanh do AI tạo | Ảnh minh hoạ vẽ bằng AI, giọng đọc nhân tạo | Ghi ngay tại ảnh hoặc đầu đoạn âm thanh, không chỉ ở cuối bài |
| Nội dung tự động hoàn toàn | Bản tin giá cả, thời tiết, kết quả thi đấu sinh từ dữ liệu | Ghi rõ là nội dung tự động, nguồn dữ liệu, cách báo lỗi |
Câu ghi chú nên cụ thể thay vì chung chung. "Bài viết có sử dụng AI" không cho độc giả biết gì. "Bản dịch ban đầu do công cụ AI thực hiện, đã được biên tập viên đối chiếu với bài gốc tiếng Anh" thì cho biết máy làm gì, người làm gì.
Ảnh và video: ranh giới khắt khe hơn chữ
Ảnh thời sự không được tạo hay chỉnh bằng AI. Ảnh đi kèm tin tức được người đọc hiểu là ảnh chụp sự việc thật. Thêm, bớt, thay đổi chi tiết bằng AI trong ảnh thời sự là làm giả bằng chứng, dù chỉ để ảnh đẹp hơn. Chỉnh sáng, tối, cắt khung theo chuẩn nghề vẫn được phép như trước.
Ảnh minh hoạ do AI vẽ phải trông khác ảnh chụp và được ghi rõ. Một số tòa soạn dùng ảnh AI cho bài giải thích, bài bình luận. Nếu dùng, ảnh nên mang phong cách minh hoạ rõ ràng, có ghi chú ngay dưới ảnh, và không mô tả người thật, địa điểm thật trong tình huống không có thật.
Không dùng AI tái hiện sự việc. Dựng lại một vụ tai nạn, một cuộc gặp, một khuôn mặt bằng AI rồi đặt cạnh tin tức là cách nhanh nhất để người đọc nhớ nhầm hình ảnh giả là thật. Nếu cần minh hoạ diễn biến, dùng sơ đồ, đồ hoạ có tính biểu tượng rõ ràng.
Giữ ảnh gốc và thông tin nguồn gốc. Lưu ảnh gốc từ máy ảnh kèm thông tin chụp. Một số công cụ đã hỗ trợ gắn thông tin nguồn gốc nội dung vào tệp ảnh; danh mục tin rác do AI của trang có bài về chủ đề này từ phía người đọc.
Bốn câu hỏi khó khi soạn quy tắc
Bài dịch từ báo nước ngoài bằng máy có tính là bài của tòa soạn không? Nếu đăng dưới tên tòa soạn thì tòa soạn chịu trách nhiệm như bài tự viết. Quy tắc nên ghi rõ bản dịch máy phải được người biết ngôn ngữ đối chiếu, ghi nguồn bài gốc, và tuân thủ quy định hiện hành về sử dụng tác phẩm của người khác.
Phóng viên dùng AI trên điện thoại cá nhân thì quản thế nào? Tòa soạn khó kiểm soát thiết bị cá nhân, nên cách thực tế là quy định về dữ liệu chứ không về thiết bị: tài liệu nào không được đưa vào bất kỳ công cụ nào ngoài công cụ được duyệt, bất kể dùng máy nào. Kèm theo là cung cấp công cụ được duyệt đủ tốt để phóng viên không cần tìm chỗ khác.
Câu trả lời của chatbot có được trích như một nguồn không? Hầu hết quy tắc trả lời là không, trừ khi bài viết đang nói về chính chatbot đó, ví dụ bài kiểm tra xem công cụ trả lời sai thế nào. Khi đó phải ghi rõ câu hỏi, thời điểm, phiên bản công cụ, và không trình bày câu trả lời như sự thật.
Bản tin tự động có cần người duyệt từng bản không? Tuỳ rủi ro. Bản tin thời tiết sinh từ dữ liệu của cơ quan dự báo có thể đăng tự động kèm kiểm định kỳ và ngưỡng cảnh báo khi số bất thường. Bản tin có yếu tố đánh giá, tên người, hay chủ đề nhạy cảm thì cần người duyệt trước.
Ai chịu trách nhiệm khi bài có lỗi do AI
Câu trả lời ngắn: người ký bài, biên tập viên duyệt bài và tòa soạn, như với mọi lỗi khác. Quy tắc nên ghi rõ điều này để không ai nghĩ có thể đổ lỗi cho công cụ. Pháp luật về báo chí hiện hành đặt trách nhiệm nội dung lên cơ quan báo chí và người đứng đầu; việc dùng công cụ nào để làm ra nội dung không thay đổi điều đó.
Khi phát hiện lỗi, quy trình đính chính áp dụng như bình thường: sửa bài, ghi chú việc sửa, công khai nếu lỗi đáng kể. Một số tòa soạn chọn nói rõ trong ghi chú đính chính rằng lỗi xuất phát từ khâu dùng công cụ tự động không được kiểm đủ. Việc nói rõ này giúp độc giả hiểu, và giúp tòa soạn nhìn ra khâu nào trong quy trình cần siết lại.
Bên trong tòa soạn, mỗi lỗi liên quan đến AI nên được ghi vào một sổ theo dõi: loại lỗi, khâu nào, vì sao lọt qua kiểm duyệt. Sau vài tháng, sổ này cho thấy rõ công cụ nào hay sai ở đâu, và đó là tư liệu tốt nhất để cập nhật quy tắc.
Đào tạo, rà soát và người đọc nên tìm gì
Một bộ quy tắc chỉ có giá trị khi người làm hiểu và áp dụng. Đào tạo không cần cầu kỳ: một buổi giới thiệu quy tắc, vài ví dụ thực tế về lỗi máy hay mắc trong chính tòa soạn, và một người để hỏi khi không chắc. Phóng viên mới và cộng tác viên cần được giới thiệu ngay từ đầu, vì họ thường là người dùng công cụ nhiều nhất mà ít biết quy định nhất.
Công cụ AI thay đổi nhanh, nên quy tắc cần được rà lại định kỳ, chẳng hạn sáu tháng một lần, hoặc khi tòa soạn bắt đầu dùng một công cụ mới. Mỗi lần rà, đọc lại sổ lỗi, hỏi phóng viên điều gì trong quy tắc không khả thi, điều gì còn thiếu.
Với người đọc, ba dấu hiệu đáng tìm ở một tờ báo: có công bố nguyên tắc dùng AI ở đâu đó trên trang không, có ghi chú cụ thể ở những bài máy tham gia đáng kể không, và có chuyên mục hay cách thức đính chính công khai không. Không có ba điều này không có nghĩa tờ báo làm sai, nhưng có chúng cho thấy tòa soạn đã suy nghĩ về câu hỏi này.
Câu hỏi thường gặp
Tòa soạn nhỏ có cần quy tắc dùng AI bằng văn bản không?
Nên có, kể cả chỉ một trang. Tòa soạn nhỏ thường không có bộ phận pháp chế hay công nghệ, nên rủi ro khi một tài liệu nhạy cảm bị tải lên công cụ bên ngoài càng khó xử lý. Một trang quy tắc rõ ràng giúp mọi người cùng hiểu ranh giới và biết hỏi ai.
Ghi chú dùng AI có làm độc giả mất niềm tin không?
Ghi chú cụ thể, cho thấy người kiểm duyệt ở đâu, thường không làm mất niềm tin. Điều làm mất niềm tin là khi độc giả tự phát hiện máy đã tham gia mà tờ báo không nói. Cách ghi chung chung như chỉ một câu có dùng AI cũng ít giá trị vì không cho biết gì.
Có nên cấm hẳn phóng viên dùng AI không?
Cấm hẳn khó thực thi vì công cụ có sẵn trên điện thoại của mọi người, và thường đẩy việc dùng vào chỗ khuất. Cách hiệu quả hơn là cho phép rõ ràng ở những việc an toàn, cấm rõ ràng ở những việc rủi ro, và hướng dẫn cách kiểm. Khi đó tòa soạn biết đang dùng gì.
Cộng tác viên có phải theo quy tắc của tòa soạn không?
Nên có. Cộng tác viên gửi bài cần được biết quy tắc và cam kết khai báo khi dùng AI ở mức đáng kể. Tòa soạn có thể đưa yêu cầu này vào thoả thuận cộng tác. Bài cộng tác viên gửi vẫn đi qua biên tập như bài của phóng viên trong biên chế.
Ảnh AI dùng cho bài bình luận có cần ghi chú không?
Cần, ngay dưới ảnh. Người đọc lướt trên điện thoại thường nhìn ảnh trước khi đọc chữ, và ảnh có thể được chia sẻ tách khỏi bài. Ghi chú ngay tại ảnh giúp ảnh mang theo thông tin nguồn gốc của nó khi đi đâu.
Quy tắc của tòa soạn có cần công bố cho độc giả không?
Công bố phần nguyên tắc chung giúp độc giả có căn cứ để đối chiếu và tăng lòng tin. Phần chi tiết nội bộ như tên công cụ, cài đặt, quy trình kiểm có thể giữ trong nội bộ. Nhiều tòa soạn công bố bản rút gọn trên trang giới thiệu.