Thông tin nguồn gốc nội dung là phần dữ liệu đi kèm một tấm ảnh, đoạn video hay tệp âm thanh, ghi lại nó được tạo bằng thiết bị hay công cụ nào và đã qua những bước chỉnh sửa gì; thuỷ vân AI là dấu được nhúng vào chính nội dung để đánh dấu nó do máy tạo. Cả hai được thiết kế để người xem kiểm được nội dung đến từ đâu. Nhưng cả hai đều có thể mất hoặc không có ngay từ đầu, nên chúng giúp được khi có, và không chứng minh gì khi vắng.
Bài này giải thích nguyên lý ở mức người đọc tin cần biết, cách xem các thông tin đó khi có, và vì sao bạn vẫn phải dựa vào nguồn đăng bài. Tính năng của từng công cụ thay đổi nhanh; chỗ nào cụ thể, hãy kiểm phiên bản hiện hành. Phần nhãn "do AI tạo" trên mạng xã hội và máy phát hiện ảnh AI đã có hướng dẫn riêng ở nhiều nơi, nên ở đây đi theo góc tin tức và ảnh báo chí.
Hai cách đánh dấu nguồn gốc khác nhau thế nào
Cách thứ nhất là gắn thông tin đi kèm tệp. Từ lâu, ảnh chụp bằng máy ảnh và điện thoại đã có siêu dữ liệu ghi thời gian, thiết bị, có khi cả vị trí. Siêu dữ liệu kiểu cũ dễ sửa và dễ xoá. Các tiêu chuẩn mới về thông tin nguồn gốc nội dung, trong đó có tiêu chuẩn kỹ thuật mang tên C2PA do một liên minh gồm nhiều hãng công nghệ và tổ chức truyền thông xây dựng, đi xa hơn: thông tin được ký số, nên nếu ai sửa tệp mà không ghi lại, chữ ký sẽ không khớp. Một số nơi gọi phần hiển thị cho người xem là "thông tin chứng thực nội dung".
Cách thứ hai là thuỷ vân nhúng vào chính nội dung. Với ảnh do AI tạo, một số hãng chèn vào điểm ảnh một tín hiệu mắt thường không thấy, nhưng phần mềm của họ đọc được. Với văn bản, có những nghiên cứu về cách đánh dấu thống kê trong việc chọn từ. Thuỷ vân nhúng sâu khó bị xoá hơn siêu dữ liệu, nhưng thường chỉ công cụ của chính hãng tạo ra mới đọc được, và các hãng chưa dùng chung một chuẩn.
Với người đọc tin, khác biệt thực tế là: thông tin nguồn gốc gắn kèm tệp có thể xem bằng công cụ công khai nếu tệp còn giữ nó; thuỷ vân thì phụ thuộc vào việc hãng có cung cấp công cụ kiểm tra hay không. Cả hai đều chỉ có tác dụng khi bên tạo nội dung chủ động dùng.
Khi có thông tin nguồn gốc, bạn đọc được gì
Thiết bị hoặc công cụ tạo ra. Ảnh có thể ghi được chụp bằng một dòng máy ảnh cụ thể, hoặc được tạo bằng một công cụ AI. Đây là thông tin quý nhất với người đọc tin.
Các bước chỉnh sửa. Một số công cụ ghi lại việc cắt, chỉnh màu, ghép, dùng AI để xoá hay thêm chi tiết. Ảnh báo chí có thể đã qua chỉnh sửa hợp lệ như cắt khung, chỉnh sáng; điều cần chú ý là chỉnh sửa có làm thay đổi nội dung hay không.
Đơn vị đã ký. Khi một cơ quan báo chí hay hãng ảnh tham gia tiêu chuẩn, thông tin có thể cho biết đơn vị nào xác nhận tệp. Đây là phần nối nội dung với một bên chịu trách nhiệm.
Thời điểm. Thời điểm tạo và thời điểm ký giúp bạn phát hiện ảnh cũ được dùng lại cho sự việc mới.
Tình trạng chữ ký. Nếu công cụ báo chữ ký không hợp lệ hoặc tệp đã bị sửa sau khi ký, đó là tín hiệu nên tìm bản gốc từ nguồn đăng.
Vì sao vắng thông tin nguồn gốc không chứng minh được gì
Đây là phần quan trọng nhất. Người đọc dễ nghĩ "không có dấu AI thì là ảnh thật", nhưng có rất nhiều lý do khiến một tấm ảnh thật hoặc ảnh AI đều không mang thông tin gì.
| Tình huống | Điều xảy ra với thông tin nguồn gốc |
|---|---|
| Ảnh được chụp màn hình rồi gửi lại | Ảnh chụp màn hình là tệp mới, thông tin của tệp cũ không đi theo |
| Ảnh được tải lên mạng xã hội hoặc gửi qua ứng dụng nhắn tin | Nhiều nền tảng nén lại ảnh và bỏ phần lớn siêu dữ liệu để tiết kiệm dung lượng và bảo vệ riêng tư |
| Ảnh chụp bằng thiết bị chưa hỗ trợ tiêu chuẩn | Không có thông tin ký số ngay từ đầu, dù ảnh hoàn toàn thật |
| Ảnh do công cụ AI không tham gia tiêu chuẩn tạo ra | Không có dấu nào, dù là ảnh máy vẽ |
| Ảnh bị chỉnh sửa có chủ ý để xoá dấu | Thông tin bị loại bỏ; thuỷ vân có thể bị làm yếu bằng các thao tác chỉnh ảnh |
Nói cách khác, thông tin nguồn gốc là bằng chứng một chiều: khi có và hợp lệ, nó cho bạn biết khá nhiều; khi không có, bạn trở về điểm xuất phát. Trong thế giới tin rác, phần lớn ảnh bạn gặp đã qua nhiều lần tải lại, nên thường không còn gì để đọc.
Cách xem thông tin nguồn gốc của một ảnh trong tin
Khi một tấm ảnh trong tin quan trọng với bạn, có thể thử các bước sau. Tên công cụ và vị trí nút thay đổi theo thời gian, nên tìm theo cụm từ "kiểm tra thông tin chứng thực nội dung" hoặc "content credentials" trên công cụ tìm kiếm để có công cụ hiện hành.
- Tìm bản ảnh gần nguồn nhất: ảnh trên trang của cơ quan báo chí đăng tin, không phải ảnh chụp màn hình bạn nhận trong nhóm chat.
- Xem phần ghi chú dưới ảnh: tên tác giả, hãng ảnh, ghi chú "ảnh minh hoạ", "ảnh tư liệu", "ảnh tạo bằng AI". Đây là thông tin nguồn gốc dạng chữ, đơn giản mà hay bị bỏ qua.
- Nếu trang báo hoặc nền tảng hiển thị biểu tượng thông tin chứng thực trên ảnh, bấm vào để xem tóm tắt.
- Nếu muốn kiểm sâu hơn, tải ảnh gốc từ trang đăng và đưa vào công cụ kiểm tra thông tin chứng thực công khai. Chỉ dùng ảnh công khai; không tải lên ảnh riêng tư có người khác trong đó.
- Đọc kết quả theo ba ý: công cụ nào tạo ra, có chỉnh sửa gì, ai ký. Nếu không có gì, ghi nhận "không có thông tin" và chuyển sang kiểm nguồn đăng.
- Dùng thêm tìm kiếm ngược hình ảnh để xem ảnh đã xuất hiện ở đâu trước đó; kỹ thuật này có hướng dẫn chi tiết ở trang AI Tra Cứu.
Nếu nhờ trợ lý AI đọc giúp kết quả, nhớ rằng AI tóm tắt và kiểm tin có thể sai — đối chiếu bài gốc và kết quả của công cụ kiểm tra.
Ý nghĩa với chuyện tin rác do AI
Trang tin rác và kênh dựng hàng loạt hầu như không bao giờ tự gắn thông tin nguồn gốc, vì mục đích của chúng là che giấu chuỗi sản xuất. Ảnh minh hoạ do AI vẽ trên các trang đó thường được tải lại qua nhiều bước, nên dấu vết nếu có cũng đã mất. Vì vậy, kiểm thông tin nguồn gốc ít khi giúp bạn bắt được trang rác.
Giá trị của nó nằm ở chiều ngược lại: giúp nội dung tốt chứng minh được mình. Khi các cơ quan báo chí và hãng ảnh dần gắn thông tin chứng thực cho ảnh hiện trường, người đọc có thêm cách phân biệt ảnh có người chịu trách nhiệm với ảnh trôi nổi. Một tấm ảnh có chữ ký hợp lệ của đơn vị đăng tin đáng tin hơn một tấm ảnh không rõ gốc, dù hai ảnh trông giống nhau.
Về mặt chính sách, nhiều nước đang xây dựng hoặc đã ban hành yêu cầu gắn nhãn nội dung do AI tạo, và các nền tảng lớn có chính sách riêng về nhãn. Nội dung và mức độ bắt buộc khác nhau theo nơi và thay đổi nhanh; khi cần biết chính xác, hãy đọc văn bản và chính sách hiện hành từ nguồn chính thức.
Những hiểu lầm hay gặp
Khi các khái niệm này xuất hiện trên tin tức, có vài hiểu lầm lặp đi lặp lại. Nắm được chúng giúp bạn khỏi rút kết luận vội.
- "Ảnh có thông tin nguồn gốc là ảnh thật." Không hẳn. Thông tin cho biết ảnh được tạo thế nào; nếu nó ghi rõ tạo bằng AI thì đó là ảnh AI có khai báo. Còn ảnh chụp thật vẫn có thể được dùng sai bối cảnh.
- "Không có thuỷ vân là ảnh người chụp." Sai, vì nhiều công cụ AI không nhúng thuỷ vân, và thuỷ vân có thể bị làm yếu.
- "Công cụ kiểm tra báo chữ ký hợp lệ nghĩa là tin trong bài đúng." Chữ ký chỉ nói về tệp ảnh, không nói về lời mô tả đi kèm. Ảnh thật có thể đi với chú thích sai.
- "Ảnh đã chỉnh màu là ảnh giả." Chỉnh sáng, cắt khung là thao tác bình thường; điều cần kiểm là có thêm, xoá hay ghép chi tiết làm đổi nội dung hay không.
- "Rồi mọi ảnh sẽ có dấu, không cần kiểm nữa." Khó xảy ra trong tương lai gần, vì còn rất nhiều thiết bị, công cụ và nền tảng chưa tham gia, và người làm tin giả không có động cơ tham gia.
Điểm chung của các hiểu lầm là coi một tín hiệu kỹ thuật như phán quyết cuối cùng. Thông tin nguồn gốc là một mảnh ghép; nguồn đăng, bối cảnh và các nguồn độc lập khác vẫn là phần lớn của bức tranh.
Toà soạn dùng thông tin nguồn gốc thế nào
Ở phía người làm tin, thông tin nguồn gốc là một công cụ trong quy trình kiểm chứng ảnh, không phải công cụ duy nhất. Khi nhận ảnh từ cộng tác viên hay người dân gửi tới, biên tập viên ảnh thường kiểm siêu dữ liệu, liên hệ người chụp, hỏi thêm ảnh khác cùng thời điểm, so với ảnh của nguồn độc lập. Thông tin ký số, nếu có, giúp rút ngắn bước đầu nhưng không thay thế việc hỏi người chụp.
Một số cơ quan báo chí và hãng ảnh trên thế giới đã thử nghiệm ký số ảnh của mình trước khi đăng, để người đọc kiểm được ảnh không bị sửa sau khi rời toà soạn. Mức độ áp dụng ở mỗi nơi khác nhau và thay đổi theo thời gian, nên không nên mặc định một trang báo nào đó đã hoặc chưa làm.
Với người đọc, điều này có nghĩa là ghi chú dưới ảnh của báo đáng được đọc kỹ hơn thói quen thông thường. Những chữ như "ảnh: tác giả cung cấp", "ảnh cắt từ clip", "ảnh tư liệu", "ảnh minh hoạ" là cách toà soạn nói với bạn mức độ chắc chắn của tấm ảnh. Trang tin rác hầu như không bao giờ có những ghi chú đó.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại của mình có gắn thông tin nguồn gốc vào ảnh không?
Tuỳ dòng máy và phiên bản phần mềm. Mọi điện thoại đều ghi siêu dữ liệu cơ bản, còn thông tin nguồn gốc ký số theo tiêu chuẩn mới thì chỉ một số thiết bị và ứng dụng chụp ảnh hỗ trợ. Kiểm trong phần cài đặt của máy ảnh hoặc tài liệu của nhà sản xuất cho phiên bản hiện hành.
Gửi ảnh qua ứng dụng nhắn tin có làm mất thông tin không?
Thường có. Nhiều ứng dụng nhắn tin và mạng xã hội nén lại ảnh và bỏ phần lớn siêu dữ liệu. Nếu cần giữ ảnh gốc để chứng minh nguồn, gửi dưới dạng tệp thay vì dạng ảnh, hoặc lưu bản gốc trên máy. Nhớ rằng siêu dữ liệu có thể chứa vị trí, nên cân nhắc riêng tư trước khi chia sẻ tệp gốc.
Văn bản tin tức có thuỷ vân AI không?
Có những nghiên cứu và thử nghiệm đánh dấu thống kê trong văn bản do AI tạo, nhưng chưa có chuẩn chung được dùng rộng rãi, và văn bản dễ bị viết lại làm mất dấu. Với bài tin dạng chữ, bạn vẫn phải dựa vào nguồn đăng và chi tiết kiểm được.
Nếu ảnh trong tin ghi là ảnh minh hoạ do AI tạo thì có vấn đề gì không?
Ghi rõ là cách làm minh bạch, không có vấn đề. Điều cần nhớ khi đọc là ảnh đó không phải ảnh hiện trường, nên đừng dùng chi tiết trong ảnh để hiểu sự việc. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ảnh AI được dùng mà không ghi chú, khiến người xem tưởng là ảnh thật.
Có thể giả mạo thông tin nguồn gốc không?
Với thông tin ký số, sửa tệp sau khi ký sẽ làm chữ ký không còn hợp lệ, nên khó giả mạo hơn siêu dữ liệu kiểu cũ. Tuy vậy không hệ thống nào tuyệt đối, và ai đó vẫn có thể ký một nội dung sai bằng chữ ký thật của mình. Chữ ký cho biết ai chịu trách nhiệm, không thay cho việc xét nội dung.
Người đọc bình thường có cần quan tâm tới chuyện này không?
Bạn không cần thành thạo công cụ. Chỉ cần nhớ hai điều: khi một tấm ảnh trong tin có ghi chú nguồn hoặc thông tin chứng thực, hãy đọc nó; khi không có, đừng coi đó là bằng chứng ảnh thật hay giả, mà quay về kiểm nguồn đăng.